ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Fan, texnologiya va madaniyat

Darslar 29 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
29

XX asr oxiri – XXI asr boshlarida ilmiy-texnik taraqqiyot. Ilm-fan, adabiyot, san’at

Darslik: 135–140-betlar
MaqsadFan, texnologiya va madaniyatdagi 1991-yildan keyingi asosiy yutuqlarni va ularning jamiyatga ta’sirini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
World Wide Web · the World Wide Web, created in 1991 as a way to share linked pages on the internetsun’iy intellekt · artificial intelligence, computer systems that perform tasks needing human-like skillsCRISPR · CRISPR, a gene-editing technology developed in 2012ommaviy madaniyat · mass culture, popular culture reaching large audiences through media
Tushuntirish

Internetning ilk shakli – ARPANET – 1969-yilda paydo bo‘lgan, 1991-yilda esa Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (World Wide Web) ommaga ochildi; keyinchalik qidiruv tizimlari (Google), ijtimoiy tarmoqlar va aqlli telefonlar kundalik hayotni o‘zgartirdi. Sun’iy intellekt sohasida 1997-yilda «Deep Blue» kompyuteri shaxmat bo‘yicha jahon chempioni Kasparovni yutdi, 2016-yilda «AlphaGo» dasturi go o‘yinida kuchli o‘yinchini mag‘lub etdi, 2022-yilda esa ChatGPT kabi matn yaratuvchi tizimlar keng tarqaldi; ular foydali, biroq xato qilishi, ma’lumot maxfiyligi va mualliflik huquqi masalalarini ham keltirib chiqaradi. Tibbiyotda Inson genomi loyihasi 2003-yilda yakunlandi, 2012-yilda CRISPR gen tahrirlash usuli taklif etildi. Fizikada 2012-yilda Xiggs bozoni topildi, 2015-yilda LIGO tortishish to‘lqinlarini qayd etdi; 2021-yil 25-dekabrda Jeyms Uebb kosmik teleskopi uchirildi. Dunyo aholisi 2022-yilda 8 milliardga yetdi. Madaniyatda ommaviy madaniyat va uning ta’siri haqida bahs bor: ba’zilar uni bilim va ijodga yo‘l ochadi deydi, boshqalar yuzakilik va bir xillikdan qo‘rqadi. Adabiyotda Xolid Husayniy va Joan Rouling kabi mualliflarning kitoblari ko‘plab tillarga tarjima qilingan.

1969ARPANET1991World Wide Web1997Deep Blue2003Inson genomi2012CRISPR; Xiggs bozoni2015LIGO2016AlphaGo2021Jeyms Uebb2022ChatGPT; aholi 8 mlrd
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi sarlavhada yangi usul kasalni «davolaydi» degan gapni o‘qidi. Maqola ichida bu hozircha laboratoriya natijasi ekani va yillar davomida sinovlar kerakligi yozilgandi. O‘quvchi sinfga «umidli, ammo hali tayyor emas» deb aytdi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar va laboratoriya tadqiqotchilari natijalarni ehtiyotkorlik bilan izohlaydi, ilm-fan jurnalistlari yangi kashfiyotlarni sodda tilda yozadi, o‘qituvchilar manbalarni tekshirishni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Eshitgan bir ilmiy yangilik sarlavhasini oling, undagi «mumkin», «tayyor» kabi so‘zlarni ajrating va har birining ma’nosini yozing.

Namunalar
Veb va aloqa: Veb tufayli ma’lumot almashish arzonlashdi; bugun masofaviy ta’lim, onlayn xizmatlar va elektron hukumat xizmatlari keng qo‘llanadi, biroq soxta ma’lumot va kiberxavfsizlik muammolari ham ortdi.
Genetika: Inson genomi loyihasi inson DNKsidagi ketma-ketliklarni o‘qib chiqdi; bu tibbiyotda irsiy kasalliklarni aniqlash va individual davolash yo‘llarini ochdi, CRISPR esa bu sohaga etik savollarni qo‘shdi.
Sinfda faoliyat

1991-yildan buyon paydo bo‘lgan ikki texnologiyani tanlang: ularning kundalik hayotingizdagi foydasi va xavfini ikki ustunli jadvalda yozing; so‘ng xavfsiz foydalanish uchun uchta qoida tuzing.

Mashq
1
World Wide Web qaysi yili ommaga ochilgan?
2
Deep Blue va AlphaGo qanday yutuqlarga erishgan?
3
Inson genomi loyihasi qachon yakunlangan?
4
Sun’iy intellektdan foydalanishda nimalarga ehtiyot bo‘lish kerak? Ikki narsa yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →