Darslar 8 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
8
1991 – 2017-yillarda Markaziy Osiyo davlatlari
Darslik: 38–43-betlar
MaqsadMarkaziy Osiyo davlatlarining mustaqillik yillaridagi siyosiy va iqtisodiy yo‘llarini, mintaqaviy hamkorlik va muammolarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
fuqarolar urushi · civil war«Lola inqilobi» · the “Tulip Revolution”, the change of power in Kyrgyzstan in 2005betaraflik · neutrality, a policy of not joining military blocs or warsmintaqaviy hamkorlik · regional cooperation
Tushuntirish
Markaziy Osiyoda besh davlat mustaqil bo‘ldi: O‘zbekiston va Qirg‘iziston 1991-yil 31-avgustda, Tojikiston 9-sentabrda, Turkmaniston 27-oktabrda, Qozog‘iston 16-dekabrda mustaqillikni e’lon qildi. Hammasi sovet rejali iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga o‘tishi, yangi valyutalar joriy qilishi va davlat institutlarini qurishi kerak edi; Qozog‘iston neft va gaz, Turkmaniston gaz, Qirg‘iziston oltin va gidroenergetika, Tojikiston gidroenergetika va alyuminiy hisobiga rivojlanishga intildi. Tojikistonda 1992–1997-yillarda fuqarolar urushi bo‘ldi va 1997-yildagi Umumiy kelishuv bilan tugadi. Qirg‘izistonda 2005-yilda «Lola inqilobi», 2010-yilda ikkinchi hokimiyat o‘zgarishi bo‘ldi; 2010-yil iyunida O‘sh va Jalolobodda ko‘plab odam, jumladan o‘zbeklar jabr ko‘rdi. Turkmaniston 1995-yilda BMT tomonidan tan olingan doimiy betaraflik maqomini oldi; Qozog‘iston 2019-yilda birinchi prezidenti iste’foga chiqishi bilan hokimiyat almashinuvini boshdan kechirdi va 2022-yilda poytaxti yana Ostona deb ataldi. 2018-yildan boshlab mintaqa rahbarlari muntazam maslahat uchrashuvlariga yig‘ilmoqda; suv, energiya, transport, chegaralar va Afg‘onistondagi vaziyat umumiy masalalar bo‘lib qolmoqda.
Namunalar
Tojikiston fuqarolar urushi (1992–1997): mamlakat mintaqalari va siyosiy kuchlar o‘rtasidagi hokimiyat uchun kurash qurolli to‘qnashuvga aylandi. BMT vositachiligida 1997-yil 27-iyunda Umumiy kelishuv imzolandi va ko‘p partiyaviy siyosatga yo‘l ochildi.
Mintaqaviy hamkorlik: 2018-yilda Ostonada Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining birinchi maslahat uchrashuvi o‘tdi, keyingi yillarda uchrashuvlar davom etdi. Yuqori oqimdagi (Qirg‘iziston, Tojikiston) va quyi oqimdagi (O‘zbekiston, Qozog‘iston, Turkmaniston) mamlakatlar suv va energiyani kelishib taqsimlashga intilmoqda.
Sinfda faoliyat
Besh guruhga bo‘linib, har bir guruh Markaziy Osiyodagi bitta davlatni oladi va uchta ma’lumotni (poytaxt, mustaqillik sanasi, asosiy tabiiy boylik) tayyorlaydi; keyin xaritada hammasini birgalikda joylashtiring.
Mashq
1
Besh Markaziy Osiyo davlati mustaqilligini qaysi sanalarda e’lon qilgan?
O‘zbekiston va Qirg‘iziston – 31.08.1991; Tojikiston – 9.09.1991; Turkmaniston – 27.10.1991; Qozog‘iston – 16.12.1991.
2
Tojikistondagi fuqarolar urushi qachon bo‘lgan va qanday tugagan?
1992–1997-yillarda; 1997-yil iyunida BMT vositachiligidagi Umumiy kelishuv bilan.
3
Nima uchun Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy yo‘llari bir-biridan farq qildi?
Tabiiy boyliklari turlicha (neft, gaz, oltin, suv), geografik joylashuvi va islohotlar tezligi ham farq qildi; Qozog‘iston va Turkmaniston uglevodorodlarga, Qirg‘iziston va Tojikiston gidroenergetika va tog‘-kon sohasiga tayandi.
4
Nima uchun suv va energiya masalasi mintaqaviy hamkorlikning markazida turadi?
Daryolar yuqorida (Qirg‘iziston, Tojikiston) energiya uchun, quyida (O‘zbekiston, Qozog‘iston, Turkmaniston) sug‘orish uchun kerak; sovet davrida bu oqim markazdan kelishilgan, endi davlatlar o‘zaro kelishishi lozim.