☰ Mundarija · Jahon tarixi

Global muammolar

Darslar 27 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
27

XX asr oxiri – XXI asr boshlarida globallashuv muammolari, harbiy, ekstremistik va ekologik xavf-xatarlar

Darslik: 124–129-betlar
MaqsadZamonaviy global muammolar – qurollanish, terrorizm, ekologiya va pandemiyalar – va ularni hal etishdagi xalqaro hamkorlikni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yadro qurolsizlanishi · nuclear disarmament, the reduction and elimination of nuclear weaponsParij kelishuvi (2015) · the Paris Agreement of 2015 on limiting global warmingOrol dengizi fojiasi · the Aral Sea disaster, the drying of the sea since the 1960spandemiya · a pandemic, an epidemic spread across many countries
Tushuntirish

Sovuq urushdan keyin yadro qurolsizlanishi bo‘yicha bir qancha shartnoma imzolandi, biroq dunyoda hozir ham taxminan 12 ming yadro kallagi bor. AQSH va Rossiyaning strategik qurollarini cheklagan Yangi START shartnomasining muddati 2026-yil fevralida tugadi, oraliq masofali raketalar to‘g‘risidagi shartnoma esa 2019-yilda amal qilishdan to‘xtagan; 2021-yilda yadro qurolini taqiqlash to‘g‘risidagi shartnoma kuchga kirdi, uni yadro davlatlari imzolamagan. Terrorizm – siyosiy maqsadda fuqarolarga qarshi zo‘ravonlik; u hech bir dinga, millatga yoki xalqqa bog‘lanmaydi. O‘zbekistonda «Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida»gi qonun 2000-yildan amalda, 2018-yilda esa «Ekstremizmga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi qonun qabul qilingan. Ekologiyada Monreal protokoli ozon qatlamini asrashda muvaffaqiyatli bo‘lgan, Kioto protokoli va 2015-yilgi Parij kelishuvi esa issiqxona gazlarini kamaytirishga qaratilgan. Orol dengizi 1960-yillardan beri qurib bormoqda: sabab – daryolar suvini sug‘orishga ko‘plab olish; 2018-yilda BMT Orolbo‘yi hududi bo‘yicha maxsus ishonch fondini tuzdi. COVID-19 pandemiyasini JSST 2020-yil 11-martda e’lon qildi va 2023-yil 5-mayda xalqaro favqulodda holatni tugatdi; u sog‘liqni saqlash, iqtisod va ta’limga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi.

Namunalar
Ozon qatlami: xlor va brom saqlagan moddalar (freonlar) ozon qatlamini yemirgan; 1987-yilgi Monreal protokoliga ko‘ra ularning ishlab chiqarilishi bosqichma-bosqich to‘xtatilgan, qatlam asta-sekin tiklanmoqda.
Issiqxona effekti: karbonat angidrid va metan atmosferada issiqlikni ushlab, o‘rtacha harorat oshishiga yordam beradi; Parij kelishuvi isishni sanoat davridan oldingi darajadan 2 °C dan past, imkon qadar 1,5 °C da ushlab turishni maqsad qiladi.
Sinfda faoliyat

Global muammolardan birini tanlang (qurollanish, ekologiya, pandemiya yoki terrorizm), uning sabablari va yechim yo‘llarini ikki ustunda yozing; keyin bu muammo O‘zbekistonga qanday ta’sir qilishini bir gapda izohlang.

Mashq
1
Orol dengizi nega qurib bormoqda?
2
JSST COVID-19 pandemiyasini qachon e’lon qildi va qachon xalqaro favqulodda holatni tugatdi?
3
Monreal protokoli nimani himoya qiladi?
4
Nega terrorizmni biror din yoki millat bilan bog‘lab bo‘lmaydi?