Qatag‘onlik siyosati

1920-yillar oxiri – 1930-yillar boshida O‘zbekistonda rahbar xodimlar va ziyolilarga qarshi bir qator siyosiy «ishlar» qo‘zg‘atildi: «o‘n sakkizlar guruhi», «inog‘omovchilik», «qosimovchilik» (O‘zSSR Oliy sudi raisi Sa’dulla Qosimov va uning safdoshlari, 1930-yil sudi Samarqandda), «badriddinovchilik» (1932-yil), maorif sohasidagi «Narkompros» ishi (1930) va «Milliy Ittihod» hamda «Milliy Istiqlol» tashkilotlari ishi. Bu ishda 1929-yil 5-noyabrdan Munavvarqori Abdurashidxonov boshchiligida avval 38, keyin 87 kishi hibsga olindi; 1931-yil 25-aprelda Moskvada sud majlisida 15 kishi o‘lim jazosiga, 72 kishi uzoq muddatli qamoqqa hukm qilindi. Shu yillarda partiya saflarini «tozalash» o‘tkazilib, darslik ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekiston Kompartiyasi a’zolarining 25,6 foizi chiqarildi. Ayblovlar odatda «millatchilik», «bosmachilarni qo‘llab-quvvatlash» yoki tuzumga qarshi tashkilotga a’zolik edi; zamonaviy tadqiqotlar va keyingi oqlash qarorlari ularning ko‘pchiligini asossiz deb topdi. 1937–1938-yillardagi «Katta terror»da O‘zSSR XKS raisi Fayzulla Xo‘jayev va Kompartiya birinchi kotibi Akmal Ikromov hibsga olinib, 1938-yilda Moskvadagi sud jarayonidan keyin otildi; 1938-yil 4-oktyabrda Fitrat, Cho‘lpon va Abdulla Qodiriy qatl etildi. Darslik 1937–1938-yillarda O‘zbekistonda 41 000 dan ortiq kishi hibsga olinganini, 6920 kishi otishga hukm qilinganini yozadi (arxiv ma’lumotlari manbalarda turlicha keltiriladi). Mustaqillikdan keyin qatag‘on qurbonlarining ko‘pchiligi oqlandi, 2000-yil 12-mayda Toshkentda «Shahidlar xotirasi» majmuasi ochildi, 31-avgust esa qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni deb belgilandi.