☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

O‘zbekiston SSRning tuzilishi

Darslar 10 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
10

O‘zbekiston SSRning tashkil topishi

Darslik: 55–60-betlar
MaqsadO‘zbekiston SSRning tuzilishi, hududi, poytaxtlari va davlat tuzilishini izohlash.
Yangi so‘zlar
O‘zbekiston SSR · Uzbek Soviet Socialist Republic, a union republic of the USSR (1925–1991)ta’sis qurultoyi · constituent congress, the founding assemblyittifoqdosh respublika · union republic: a member republic of the USSRKompartiya · Communist Party
Tushuntirish

1925-yil 13-fevralda Buxoroda Butunuzbek Sovetlarining I ta’sis qurultoyi ochildi; unda SSSR MIK raisi Mixail Kalinin ishtirok etdi, 17-fevralda esa O‘zbekiston SSRni tashkil etish haqida Deklaratsiya qabul qilindi. Respublika tarkibiga Toshkent, Samarqand, Farg‘ona, Qashqadaryo, Zarafshon, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari va Tojikiston ASSR kirdi; oliy organlar – MIK va XKS – tuzildi, XKS raisi Fayzulla Xo‘jayev, MIK raisi Yo‘ldosh Oxunboboyev bo‘ldi. Darslikka ko‘ra, Tojikiston ASSRsiz hudud 312 394 km², aholi 3 963 285 kishi edi. 1925-yil fevralda O‘zbekiston Kommunistik partiyasi ham tuzildi; u amalda Ittifoq partiyasining respublikadagi bo‘limi edi. Poytaxt avval Buxoro (1925-yil fevral–aprel), keyin Samarqand (1925–1930), 1930-yil 20-sentyabrdan Toshkent bo‘ldi. O‘zbekiston SSR 1925-yil 13-mayda SSSR tarkibiga qabul qilindi (SSSR 1922-yil 30-dekabrda tuzilgan edi), 1927-yil 30-martda birinchi Konstitutsiyasi qabul qilindi; davlat va partiya tuzilmalari Ittifoq tuzilmalariga o‘xshab qurildi va amalda Markazga bo‘ysundi. 1929-yil 16-oktyabrda Tojikiston ASSR o‘rniga Tojikiston SSR tuzilib, O‘zbekistondan ajraldi va unga Xo‘jand okrugi berildi; 1925-yilda Qozog‘iston tarkibida tuzilgan Qoraqalpoq avtonom viloyati esa 1936-yil 5-dekabrda Qoraqalpog‘iston ASSR sifatida O‘zbekiston SSR tarkibiga kirdi.

Namunalar
Misol (xronologiya): poytaxtlar – Buxoro (1925-yil fevral–aprel), Samarqand (1925-yil aprel – 1930-yil sentyabr), Toshkent (1930-yil 20-sentyabrdan). Samarqand qariyb 5 yil poytaxt bo‘lgan.
Misol (hisob): O‘zbekiston SSR SSSRga 1925-yil 13-mayda kirgan, SSSR esa 1922-yil 30-dekabrda tuzilgan; ya’ni respublika Ittifoqdan taxminan 2 yil 4 oy keyin qabul qilingan (1922-yil dekabr → 1925-yil may).
Sinfda faoliyat

Poytaxtlar kartochkalari: o‘quvchilar Buxoro, Samarqand va Toshkentni vaqt bo‘yicha joylashtirib, nega ko‘chirilgani haqida bittadan jumla aytadi.

Mashq
1
O‘zbekiston SSRning ta’sis qurultoyi qachon va qayerda ochildi?
2
O‘zbekiston SSR qachon SSSR tarkibiga qabul qilindi?
3
Poytaxt qachon Toshkentga ko‘chirildi va nega Samarqand avval poytaxt bo‘lgan?
4
Darslik O‘zbekiston SSR boshqaruv organlari haqida qanday xulosa beradi?