☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Sanoat, qishloq va aholi urush yillarida

Darslar 17 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
17

O‘zbekiston sanoati va qishloq xo‘jaligi front xizmatida

Darslik: 91–95-betlar
MaqsadUrush yillarida O‘zbekiston sanoati va qishloq xo‘jaligining front xizmatidagi faoliyatini, aholining ahvolini va bag‘rikenglik misollarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
front orqasi · the home front: the rear areas supporting the warkartochka tizimi · rationing systemmehnat armiyasi · wartime labour mobilisation (here: workers tied to enterprises)ko‘chirilgan xalqlar · deported peoples: groups forcibly relocated in 1941–1944
Tushuntirish

1941-yil dekabriga kelib Toshkentdagi 63 va respublikadagi 230 ta sanoat korxonasi mudofaa mahsulotlari ishlab chiqarishga o‘tdi; 14-dekabrdan harbiy korxona xodimlari safarbar qilinganlar qatoriga o‘tkazildi va ishdan ruxsatsiz ketganlarga 5–8 yil qamoq jazosi belgilandi. 1942-yilda yangi sanoat mahsuloti ishlab chiqarish ikki baravar ko‘paydi, 1943-yilda sanoat ulushi xalq xo‘jaligida 75 foizga yetdi; urush yillarida 7 ta yirik GES (Oqqovoq, Qibray, Salor, Farhod va boshqalar) qurildi, 1944-yil martida Bekobodda O‘rta Osiyodagi birinchi metallurgiya zavodining birinchi navbati ishga tushdi. Darslikka ko‘ra O‘zbekiston frontga 2000 dan ortiq samolyot, 22 mln mina va 500 000 snaryad hamda millionlab kiyim-kechak yetkazdi. Qishloqda paxta, g‘alla, qand lavlagi va boshqa mahsulotlar topshirildi (darslik urush yillarida 4 mln tonnadan ortiq paxta va 82 mln pud don topshirilganini yozadi), yangi kanallar va suv omborlari qurildi; mehnat og‘irligi ayollar, qariyalar va o‘smirlar zimmasiga tushdi, kolxozda kattalar hamda 12 yoshdan katta bolalar bajarishi shart bo‘lgan ish kunlari normasi bir yarim barobarga ko‘tarildi. Shaharlarda non kartochka bilan berildi (ishchi va xizmatchilarga kuniga 400–500 g, qaramog‘idagilarga 300–400 g), qishloqlarda kasallik va ocharchilikdan o‘n minglab kishi vafot etganini darslik yozadi. Shunga qaramay O‘zbekistonga 1 mln dan ortiq kishi, shu jumladan 200 000 bola evakuatsiya qilindi; Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov oilasi 15 bolani tarbiyaga oldi. 1941–1944-yillarda sovet hokimiyati bir necha xalqni (qrim tatarlari, mesxeti turklari, chechenlar, ingushlar, bolqorlar, qorachoylar, Volgabo‘yi nemislari va boshqalar) majburan sharqiy hududlarga, shu jumladan O‘zbekistonga ko‘chirdi; mahalliy aholi ularga yordam ko‘rsatdi.

Namunalar
Misol (hisob): ishchiga kuniga 500 g non berilsa, 30 kunda 500 × 30 = 15 000 g = 15 kg non; qaramog‘idagiga 300 g bo‘lsa, 300 × 30 = 9000 g = 9 kg.
Misol (baholash): urush yillaridagi mehnatga ikki jihatdan qarash mumkin: fidokorlik (yutuq va yordam) va majburlov (5–8 yillik qamoq jazosi, ish normalarining oshirilishi). Ikkalasi ham tarixiy faktdir.
Sinfda faoliyat

Hamdardlik xaritasi: o‘quvchilar evakuatsiya qilingan xalqlar va guruhlarni (korxonalar, bolalar, olimlar, ko‘chirilgan xalqlar) ro‘yxat qiladi va ularga qanday yordam ko‘rsatilganini yozadi.

Mashq
1
Urush yillarida O‘zbekiston sanoati qanday o‘zgardi? Ikkita raqam keltiring.
2
Ishchiga kuniga 500 g non berilganda 30 kunda necha kg non olgan?
3
Urush yillarida O‘zbekiston aholisi evakuatsiya qilinganlarga qanday yordam ko‘rsatdi?
4
Nega 1943–1944-yillardagi majburiy ko‘chirishlar siyosatini «jazo chorasi» sifatida baholash mumkin?