ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Kollektivlashtirish va «quloqlashtirish»

Darslar 11 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
11

O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini kollektivlashtirish siyosati hamda quloqlarning surgun qilinishi

Darslik: 61–66-betlar
MaqsadYer-suv islohotining ikkinchi bosqichi, kollektivlashtirish va «quloqlashtirish» siyosati hamda uning oqibatlarini faktlar bilan bayon qilish.
Yangi so‘zlar
kollektivlashtirish · collectivisation: merging small peasant farms into large collective farmskolxoz va sovxoz · kolkhoz (collective farm) and sovkhoz (state farm)«quloq» · “kulak”: label for a well-off peasant, used by the authoritiessurgun · deportation: forced removal to a distant place
Tushuntirish

1925–1929-yillardagi yer-suv islohotining ikkinchi bosqichi (O‘zSSR MIKning 1925-yil 2-dekabrdagi qarorlari bilan boshlangan) katta yer egaligini cheklashga qaratildi: Farg‘onada 40, Toshkent va Samarqandda 50 desyatina va undan ko‘p sug‘oriladigan yeri borlarning xo‘jaliklari tugatilib, yerlari dehqonlarga berilishi kerak edi. Darslik ma’lumotiga ko‘ra, 5000 ga yaqin boy xo‘jalik tugatildi va 23 000 dan ortiq o‘ziga to‘q xo‘jalikning «ortiqcha» yeri tortib olindi. 1930-yil 17-fevralda O‘zbekiston Kompartiyasi MK kollektivlashtirish va «quloq» xo‘jaliklarini tugatish haqida qaror qabul qildi; kolxozga kirmaganlar suvdan, tovardan mahrum qilinishi, soliq solinishi va surgun qilinishi bilan qo‘rqitildi, ko‘p tumanlarda jarayon bir necha haftada o‘tdi. Rasman 1932-yilga kelib dehqon xo‘jaliklarining 75 foizi kolxoz va sovxozlarga birlashgan, 1939-yilda yakka xo‘jaliklar butunlay tugatildi. Quloq deb ro‘yxatga olinganlarning mol-mulki musodara qilindi, oilalar Ukraina, Sibir, Shimoliy Kavkaz, Qozog‘iston va boshqa joylarga surgun qilindi yoki respublikaning o‘zida 17 ta majburiy mehnat posyolkasiga joylashtirildi; darslik 1931-yil avgustda 3828 xo‘jalik tugatilib, 3871 oila surgun qilinganini yozadi. G‘alla tayyorlash qattiq majburlov bilan olib borildi, chorva ommaviy so‘yildi, ko‘plab oilalar yashash joyini tashlab ketdi, 1930-yil martida norozilik chiqishlari qayd etildi; surgundan qaytish jarayoni 1934–1956-yillarga cho‘zildi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfda 25 o‘quvchi o‘rtasida so‘rov o‘tkazildi va 16 nafari to‘garakka yozilgani aniqlandi. O‘quvchilar buni foizga aylantirib, 64 foiz yozilgan, 36 foiz esa yozilmagan deb yozdi. Foiz katta-kichik sonlarni solishtirishni osonlashtiradi.

Kim ishlatadi

Statistiklar va so‘rov o‘tkazuvchilar natijani foizda ko‘rsatadi, o‘qituvchilar davomatni hisoblaydi, sog‘liqni saqlash xodimlari qamrov ulushini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror to‘plamdagi 10 ta narsadan nechtasi bir xil turdaligini sanab, foiz va qolgan ulushni hisoblang.

Namunalar
Misol (hisob): kolxozlashgan xo‘jaliklar 75 foiz bo‘lsa, yakka xo‘jaliklar 100 – 75 = 25 foizni tashkil etgan.
Misol (atamani baholash): «quloq» so‘zi rasmiy hujjatlarda boy dehqonni bildirgan, lekin amalda unga o‘rtahol, yerga o‘zi ishlov bergan oilalar ham kiritilgan. Shu sabab «quloq» degan nom ortida hokimiyatning bahosi yotadi – uni dalillar bilan tekshirish kerak.
Sinfda faoliyat

Sabab–oqibat zanjiri: o‘quvchilar «qaror → majburlash → norozilik → surgun/qatag‘on» zanjirini kartochkalarda yig‘adi va har bir halqaga bitta dalil yozadi.

Mashq
1
Kollektivlashtirish haqida O‘zbekiston Kompartiyasi MK qarori qachon qabul qilindi?
2
Rasman kollektivlashtirish qachon tugallandi va xo‘jaliklarning necha foizi birlashgan edi?
3
1932-yilda dehqon xo‘jaliklarining 75 foizi kolxozlarda edi. Qolgan necha foiz yakka xo‘jaliklar edi?
4
«Quloqlashtirish» siyosatining asosiy oqibatlarini ayting (kamida ikkita).
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →