Turkiston ASSRda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakatlar
Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik 1918-yil fevralining oxirida Qo‘qon atrofida, Muxtoriyat tor-mor etilgach, boshlandi; uning dastlabki yetakchilari Kichik Ergash (1885–1918) va Katta Ergash (1882–1921) edi, Marg‘ilonda esa Madaminbek (1892–1920) kurash boshladi. Sovet hujjatlari harakatni «bosmachilik» deb atab, ishtirokchilarni bosqinchilar sifatida ko‘rsatgan; darslik va ko‘plab o‘zbek tarixchilari esa uni istiqlolchilik harakati deydi, chunki ishtirokchilar o‘zlarini yurt mustaqilligi va e’tiqod uchun kurashuvchi deb bilgan. Aslida harakat bir xil emas edi: unda dehqonlar, hunarmandlar, ziyolilar qatnashdi, sabablar – razvyorstka, dinga cheklovlar, majburiy mehnat va qizil askarlarning zo‘ravonliklari – edi; shu bilan birga tarixchilar ayrim qurolli to‘dalar tinch aholini ham talaganini qayd etadi. 1919-yilning kuzida harakat Farg‘ona vodiysida eng yuqori nuqtasiga chiqdi: Madaminbek lashkarlari Jalolobod va O‘shni egalladi, 12-oktyabrda Farg‘ona muvaqqat muxtoriyat hukumati tuzildi, ammo 1920-yil boshida tashabbus qizil armiyaga o‘tdi; 6-martdagi yarashuv bitimidan keyin Madaminbek 1920-yil mayda o‘ldirildi. Shermuhammadbek, Samarqand viloyatida Bahrombek va Ochilbek kabi qo‘rboshilar kurashni davom ettirdi; 1921-yil 13-sentyabrda Farg‘onada favqulodda holat e’lon qilindi, Bahrombek 1922-yilda qo‘lga olinib otildi, Ochilbek 1923-yil 10-mayda halok bo‘ldi, 1924-yil oxiriga kelib harakatning birinchi davri tugadi.
Maktab yo‘lagi iflos bo‘ldi va bir sinf ayblandi. O‘qituvchi tekshirib, buni bir nechta o‘quvchi qilganini, boshqalari esa yig‘ishtirganini bildi. Butun guruhni bir-ikkita odamning ishiga qarab baholash adolatdan emas.
Tergovchilar va sudyalar har bir shaxsni alohida ko‘rib chiqadi, jurnalistlar butun guruhga yorliq yopishdan saqlanadi, o‘qituvchilar sinfdagi har bir o‘quvchining ishini alohida baholaydi.
Keyingi gal «ularning hammasi shunaqa» degan gapni eshitsangiz, shunga mos kelmaydigan bitta misolni yozing.
Munozara: «Bir harakatga uch nom: bosmachilik, istiqlolchilik harakati, qo‘rboshilar harakati» – guruhlar har bir nomning kimga qulayligini va qanday dalillar kerakligini muhokama qiladi.