ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Qayta qurish va millatlararo fojialar

Darslar 27 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
27

Qayta qurish siyosati va uning inqirozi. Farg‘ona fojialari

Darslik: 131–135-betlar
MaqsadQayta qurish siyosatining bosqichlarini, 1989–1990-yillardagi millatlararo fojialarni va o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
qayta qurish · perestroika: “restructuring”, the reform policy of 1985–1991oshkoralik · glasnost: opennessdavlat tili · state languagemillatlararo to‘qnashuv · inter-ethnic clash
Tushuntirish

1985-yil aprelda KPSS MK plenumi jamiyatni chuqur isloh qilish yo‘lini e’lon qildi: demokratlashtirish va iqtisodiy islohot. Darslikka ko‘ra, birinchi bosqich (1985–1986) an’anaviy ma’muriy choralar bilan, ikkinchi bosqich (1987–1989) kompleks islohotlar bilan bog‘liq bo‘lib, oshkoralik va fikr xilma-xilligi kengaydi, ammo aniq dastur yo‘qligi va partiya rahbarlarining eski usullarda qolishi sababli islohotlar yakunlanmadi. 1989-yil may–iyunda Quvasoyda yoshlar o‘rtasidagi janjal mahalliy yoshlar va mesxeti turklari o‘rtasidagi to‘qnashuvga aylanib, Farg‘ona vodiysi va Toshkent viloyatiga tarqaldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 1989-yil 3–12-iyunda Farg‘ona viloyatida 103 kishi halok bo‘ldi, 1011 kishi jarohatlandi, 757 xonadon yondirildi yoki vayron bo‘ldi; darslik Qo‘qonda 7–8-iyundagi o‘q otish haqida ham yozadi, bu voqealardagi qurbonlar soni manbalarga ko‘ra farq qiladi. 1989-yil 21-oktyabrda Oliy Sovet o‘zbek tiliga davlat tili maqomini bergan qonunni qabul qildi; unda boshqa xalqlar tillarini rivojlantirish imkoniyati ham ko‘zda tutildi. 1990-yil iyunda Qirg‘iziston hududidagi O‘sh va O‘zgan atrofida qirg‘izlar va o‘zbeklar o‘rtasida mojaro bo‘ldi; darslik minglab odam halok bo‘lganini yozadi, ammo rasmiy va mustaqil manbalardagi sonlar turlicha.

1985Qayta qurish e’lon qilindi1989Farg‘ona voqealari; davlat tili qonuni1990O‘sh va O‘zgan mojarosi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahallada turli tillarda gaplashadigan qo‘shnilar yashaydi. Maktabdagi e’lon ikki tilda yozilgach, hamma uni tushundi. Bir o‘quvchi tarjimaga yordam berdi. Aniq tilda yozilgan e’lon odamlarni hurmat qilishni ham bildiradi.

Kim ishlatadi

Tarjimonlar va til o‘qituvchilari tillar o‘rtasida ko‘prik bo‘ladi, jamoat xizmatlari xodimlari yo‘riqnomalarni bir necha tilda tayyorlaydi, e’lon dizaynerlari tushunarli yozuvni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

«Eshikni yoping» kabi qisqa gapni biladigan ikki tilingizda yozing.

Namunalar
Misol (hisob): qayta qurishning ikkinchi bosqichi 1987–1989-yillar: 1989 − 1987 + 1 = 3 yil.
Misol (manbalarni solishtirish): bir voqea bo‘yicha rasmiy raqam (103 halok) va boshqa manbalar raqami farq qilganda, tarixchi ikkala sonni, ularning manbasini va farq sababini yozadi.
Sinfda faoliyat

Jadval: «Bosqichi – mazmuni – oqibati» ustunlari bilan qayta qurishning ikki bosqichini to‘ldiring.

Mashq
1
O‘zbek tiliga davlat tili maqomi qachon berilgan?
2
Rasmiy ma’lumotga ko‘ra Farg‘ona viloyatidagi voqealarda necha kishi halok bo‘ldi?
3
Qayta qurishning ikkinchi bosqichi 1987–1989-yillar. Necha yil (ikkala yilni qo‘shib)?
4
Nega voqea qurbonlari soni haqida turli manbalar bir xil raqam keltirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQizdirilsa yaxshiroq o‘tkazadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →