ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva va Buxoroda hokimiyat va qarshilik

Darslar 7–8 · 2 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
7

Xiva xonligida ahvol hamda xon hokimiyatining ag‘darilishi. XXSRning tuzilishi va turli islohotlar

Darslik: 37–42-betlar
MaqsadXiva xonligidagi islohot harakati, xon hokimiyatining ag‘darilishi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasining (XXSR) tuzilishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Yosh xivaliklar · Young Khivans, a reformist party founded in 1914Idorai mashruta · “constitutional administration”, a 30-member body to oversee reforms in 1917Taxta shartnomasi · Takhta treaty of 9 April 1919, which recognised Khiva’s independenceNozirlar Sho‘rosi · Council of Nazirs (ministers)
Tushuntirish

1917-yil 5-aprelda Xiva xoni Asfandiyorxon (1910–1918) Yosh xivaliklar partiyasi (1914-yilda tuzilgan) manifestiga imzo chekib, islohotlarga rozilik berdi: yangi usul maktablari ochish, temiryo‘l, pochta va telegraf qurish, amaldorlarni maosh bilan ta’minlash va davlat xazinasini nazoratga olish nazarda tutildi. Islohotlarni nazorat qilish uchun 30 kishilik Idorai mashruta, xon huzurida Majlis va Nozirlar Sho‘rosi tuzildi, ammo xon iyunda Majlisni tarqatib yubordi, noyabrda butunlay tugatdi va Yosh xivaliklarning ayrimlarini qamoq va qatlga mahkum etdi. 1918-yilda xonlik qo‘shinlari qo‘mondoni etib turkman sardori Junaidxon (asl ismi Qurbon Mamed Sardor) tayinlandi; 1918-yil 30-oktyabrda Asfandiyorxon saroy fitnasida o‘ldirildi, taxtga Said Abdullaxon o‘tirdi, amalda esa hokimiyat Junaidxon qo‘lida jamlandi. 1919-yil 9-aprelda Taxta shartnomasi imzolanib, sovet hokimiyati Xiva mustaqilligini tan oldi, lekin bir necha oydan so‘ng Yosh xivaliklar, turkman qabilalaridan ba’zilari va To‘rtko‘ldagi sovet kuchlari qizil armiya yordamida xonga qarshi chiqdi; 1920-yil 1-fevralda Xiva bosib olindi, xon taxtdan voz kechdi. 1920-yil 26–30-aprelda Butunxorazm xalq vakillarining I qurultoyi XXSRni e’lon qildi, Polvonniyoz Yusupov hukumat boshlig‘i bo‘ldi; ammo 1921-yil 6-martda qizil askarlar yordamida davlat to‘ntarishi bo‘lib, hukumat almashtirildi, 1923-yil oktyabrdagi IV qurultoy respublikani Xorazm SSRga aylantirdi va 1924-yil oxirida u tugatildi.

1917Manifest (5-aprel)1918Asfandiyorxon o‘ldirildi1919Taxta shartnomasi1920Xiva olindi; XXSR e’lon qilindi19216-mart: hukumat almashdi1923Xorazm SSR
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasi yangi ish vaqti haqida e’lon qildi. Bir guruh o‘quvchilar bir necha hafta davomida va’da bajarilayotganini oddiy daftarchada belgilab bordi. Va’da va uning bajarilishini solishtirish haqiqiy holatni ko‘rsatdi.

Kim ishlatadi

Auditorlar va’da qilingan va bajarilgan ishlarni solishtiradi, jurnalistlar va’dalar bajarilishini kuzatadi, jamoat nazoratchilari ochiq hisobotlarni o‘qiydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kimdir (yoki o‘zingiz) bergan bitta kichik va’dani yozing va bir haftadan keyin u bajarilgan-bajarilmaganini tekshiring.

Namunalar
Misol (davr): Asfandiyorxon 1910-yildan 1918-yilgacha xon bo‘lgan: 1918 – 1910 = 8 yil hukmronlik qilgan.
Misol (sabab–oqibat): xon Yosh xivaliklar manifestiga imzo chekdi (sabab: Fevral inqilobi ta’siri va bosim) → keyin Majlisni tarqatdi (sabab: islohot uning mutlaq hokimiyatini cheklardi) → Yosh xivaliklarning bir qismi To‘rtko‘lga ketib, sovet kuchlariga tayandi.
Sinfda faoliyat

Rol o‘yini: «Xon, Yosh xivalik, Junaidxon, sovet komandiri» – to‘rt o‘quvchi har bir tomonning maqsadini 2 jumlada tushuntiradi.

Mashq
1
Yosh xivaliklar partiyasi qachon tuzilgan va xon manifestga qachon imzo chekdi?
2
Asfandiyorxon necha yil xon bo‘lgan (1910–1918)?
3
Taxta shartnomasining mazmuni nima edi?
4
XXSR nega o‘z mustaqilligini saqlab qola olmadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →