Darslar 1 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
1
Turkiston o‘lkasi 1917-yil fevral – oktyabr oralig‘ida
Darslik: 5–10-betlar
Maqsad1917-yil fevralidan oktyabrigacha Turkistonda yuz bergan siyosiy o‘zgarishlarni va asosiy siyosiy kuchlarni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Fevral inqilobi · February Revolution (1917), which ended tsarist rule in RussiaMuvaqqat hukumat · Provisional GovernmentSho‘roi Islomiya · “Islamic Council”, a Jadid organisation founded in Tashkentmuxtoriyat · autonomy: the right of a territory to run its own affairs
Tushuntirish
1917-yil fevralida (eski hisobda 27-fevral, yangi hisobda 12-mart) Petrogradda boshlangan Fevral inqilobi Rossiyada podsho hokimiyatiga chek qo‘ydi: imperator Nikolay II taxtdan voz kechdi va hokimiyat Muvaqqat hukumatga o‘tdi. Turkistonda general-gubernator A. N. Kuropatkin lavozimidan chetlatildi, 7-aprelda esa o‘lkani boshqarish uchun 9 kishilik Turkiston komiteti tuzildi; uning 9 a’zosidan to‘rttasi boshqa hududlardan kelgan turkiy musulmonlar (qozoq, tatar, boshqird) bo‘lib, o‘zbeklardan birorta vakil kiritilmagan; boshqaruvning mustamlakachilik mohiyati ham deyarli o‘zgarmadi. Shu bilan birga mahalliy siyosiy kuchlar uyg‘ondi: 1917-yil mart oyida Toshkentda jadidlarning «Sho‘roi Islomiya» tashkiloti tuzildi, 16–23-aprelda esa Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi o‘tib, muxtoriyat tomon intilish bildirildi. Iyun oyida bir guruh ulamolar «Sho‘roi Ulamo»ni tuzib ajralib chiqdi – bu islohotchi jadidlar bilan an’anaviy qarashdagi ulamolar o‘rtasidagi kelishmovchilikni ko‘rsatdi. Natijada Turkistonda bir vaqtning o‘zida Turkiston komiteti, ishchi va soldat deputatlari Sovetlari hamda musulmon tashkilotlari kabi bir nechta hokimiyat markazi mavjud edi.
Namunalar
Misol (sana hisobi): 1917-yil 14-martda (eski hisob) «Sho‘roi Islomiya» tuzilgan. Eski hisobga 13 kun qo‘shsak, yangi hisobdagi sana 27-mart bo‘ladi.
Misol (solishtirish): Rossiyada Muvaqqat hukumat va Sovetlar – ikki markaz bo‘lgan; Turkistonda ularga musulmon tashkilotlari qo‘shilib, uchta markaz paydo bo‘ldi. Bu nega muhim? Chunki mahalliy xalq ham o‘z ovozi bilan siyosatga kirib kelayotgani ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat
«Kim kimning tashkiloti?» o‘yini: o‘qituvchi tashkilot nomini aytadi (Turkiston komiteti, Sho‘roi Islomiya, Sho‘roi Ulamo, Toshkent Soveti), o‘quvchilar uning tuzilish vaqti va tarafdorlarini ayta oladi.
Mashq
1
Turkiston komiteti qachon tuzilgan va necha kishidan iborat edi?
1917-yil 7-aprelda tuzilgan, 9 kishidan iborat edi.
2
Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi qachon va qayerda o‘tgan?
1917-yil 16–23-aprelda Toshkentda.
3
Muvaqqat hukumat Turkiston komitetini tuzgani bilan nega o‘lka ahvoli tubdan o‘zgarmadi?
Chunki komitet faqat general-gubernatorlik o‘rnini egalladi, tarkibida birorta ham o‘zbek vakili yo‘q edi va boshqaruv mohiyatan avvalgicha qoldi.
4
«Sho‘roi Islomiya»dan «Sho‘roi Ulamo» nega ajralib chiqdi?
Jadidlar bilan an’anaviy qarashdagi ayrim ulamolar o‘rtasida g‘oyaviy kelishmovchilik kuchaygani uchun (1917-yil iyun).