☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Industrlashtirish va ayollar masalasi

Darslar 12–13 · 2 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
12

O‘zbekistonda industrlashtirish siyosatining amalga oshirilishi va kadrlar masalasi

Darslik: 67–71-betlar
MaqsadO‘zbekistonda industrlashtirish siyosati, yangi korxonalar qurilishi va kadrlar masalasini (mahalliylashtirish – o‘zbeklashtirish) izohlash.
Yangi so‘zlar
industrlashtirish · industrialisation: building large-scale machine industrybesh yillik reja · five-year plan: a centrally set economic programmekadrlar · cadres: trained staff and officialso‘zbeklashtirish · “Uzbekisation”: bringing Uzbeks and the Uzbek language into government and industry
Tushuntirish

1925-yil dekabrda VKP(b) XIV syezdi sotsialistik industrlashtirishga o‘tishni e’lon qildi; xo‘jalik 1928-yil oktyabridan besh yillik rejalar bilan boshqarila boshlandi. 1927-yilda O‘zbekiston xalq xo‘jaligida qishloq xo‘jaligi 62,6 foiz, sanoat 37,4 foiz edi va sanoatning 90 foizi qishloq xo‘jaligi xomashyosini qayta ishlashga tayangan, ya’ni iqtisodiyot xomashyoga yo‘naltirilgan edi. Birinchi besh yillikda (1928-yil oktyabr – 1932-yil dekabr) 289 ta yangi korxona qurilib, 79 tasi qayta tashkil etildi; Toshkent qishloq xo‘jaligi mashinasozligi zavodi, Toshkent to‘qimachilik kombinati, Chirchiq elektrkimyo kombinati va Chirchiq–Bo‘zsuv GESlar kaskadi shu yillarda barpo etildi. Industrlashtirish ko‘p jihatdan qishloq hisobiga, xarid narxlarini past ushlash orqali amalga oshirildi; malakali mutaxassislar asosan RSFSR shaharlaridan keltirildi, mahalliy aholidan kadrlar tayyorlash esa sekin kechdi. Davlat apparatini mahalliylashtirish uchun 1925-yil 3-martda maxsus komissiya (Bobon Mavlonbekov raisligida) tuzildi, 1927-yil 8-yanvarda u «O‘zbeklashtirish» markaziy komissiyasi deb nomlandi; o‘zbek aholisi ko‘p tumanlarda ish yuritish o‘zbek tilida bo‘lishi, mayda millatlarga esa ona tilida xizmat ko‘rsatilishi belgilandi. 1931-yil 11-dekabrda SSSR MIK qarori bilan bu komissiyaning faoliyati to‘xtatildi va jarayon «burjua millatchiligi» deb baholandi.

Namunalar
Misol (hisob): birinchi besh yillikda 289 yangi korxona qurilib, 79 tasi qayta tashkil etilgan: 289 + 79 = 368 ta korxonaga ish qilingan.
Misol (qiyoslash): «mahalliylashtirish» – boshqaruvga yerli xalq vakillarini jalb qilish; «o‘zbeklashtirish» – shu bilan birga o‘zbek tilida ish yuritish. 1931-yil 11-dekabrda jarayon to‘xtatilgach, kadrlar tarkibida Markazdan yuborilgan mutaxassislarning ulushi saqlanib qoldi.
Sinfda faoliyat

Jadval: o‘quvchilar industrlashtirishning 3 ta «yutuq» va 3 ta «muammo»sini (korxonalar, xomashyo yo‘nalishi, kadrlar) ajratadi.

Mashq
1
Birinchi besh yillik reja qachon boshlanib, qachon tugatildi?
2
Birinchi besh yillikda nechta korxona qurilgan va qayta tashkil etilgan (jami)?
3
1927-yilda sanoatning 90 foizi qishloq xo‘jaligi xomashyosini qayta ishlagan. Bu iqtisodiyot haqida nimani bildiradi?
4
Nega 1931-yilda o‘zbeklashtirish komissiyasi to‘xtatildi?