ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Sovet madaniy siyosati: ta’lim, yozuv, san’at

Darslar 14 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
14

O‘zbekistonda sovet hokimiyati yuritgan madaniy siyosat

Darslik: 75–80-betlar
MaqsadSovet hokimiyatining ta’lim, fan, yozuv va madaniyat sohasidagi siyosatini va uning natijalarini baholash.
Yangi so‘zlar
savodsizlikni tugatish · liquidation of illiteracyalifbo islohoti · alphabet reform: change of the writing systemkirill alifbosi · Cyrillic alphabetFanlar akademiyasi · Academy of Sciences
Tushuntirish

Sovet hokimiyati ta’limni kengaytirdi: yangi maktab va texnikumlar ochildi, jadid va vaqf maktablari yopildi, 1935-yilda 8–15 yoshdagi bolalarni majburiy yetti yillik ta’limga jalb qilish vazifasi qo‘yildi; ikkinchi besh yillikda 539 ta yangi maktab qurilib, umumta’lim maktablarida 931 800 o‘quvchi o‘qidi va dars 18 tilda olib borildi. 1937-yilda savodsizlikni tugatish maktablari soni 413 taga yetdi. Oliy ta’lim ham rivojlandi (1940-yilga kelib 30 ta oliy va taxminan 100 ta o‘rta maxsus o‘quv yurti), ammo darslikka ko‘ra talabalar va o‘qituvchilar orasida o‘zbeklar kam edi. Fan sohasida 1932-yil 14-oktyabrda O‘zbekiston Fanlar komiteti tuzildi, u 1940-yil 9-yanvarda SSSR Fanlar akademiyasining O‘zbekiston filialiga aylandi. Yozuv bir necha marta o‘zgartirildi: 1921–1922-yillarda arab imlosi soddalashtirildi, 1929-yilda lotin yozuviga, 1940-yil 8-mayda O‘zbekiston SSR Oliy Soveti qaroriga ko‘ra kirill yozuviga o‘tildi; rasmiy sabablar qatorida tanqidchilar bu o‘zgarishlar xalqni eski yozma meros va Turkiya kabi turkiy aloqalardan uzgan, rus tili mavqeini oshirgan deb hisoblaydi. Adabiyot va san’atda Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Hamza, Sadriddin Ayniy bilan birga G‘afur G‘ulom, Oybek, Hamid Olimjon, Zulfiya kabi yangi avlod ijodkorlari yetishdi, 1936-yilda Toshkent davlat konservatoriyasi ochildi.

02040608010030100Oliy o‘quv yurtiO‘rta maxsus (~)1940-yilga kelib, soni
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda 32 o‘quvchini teng to‘rt qatorga o‘tqazish kerak edi. Sinf rahbari 32:4=8 deb har qatorga sakkiztadan o‘tqazdi, sakkiz qator bo‘lsa to‘rttadan bo‘lishini ham hisobladi. Bo‘lish o‘rtacha va teng taqsimotni topishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Maktab rejalovchilari xonalar va o‘quvchilar sonini moslashtiradi, kasalxona boshliqlari palatalar bo‘yicha o‘rinlarni taqsimlaydi, transport tashkilotchilari avtobus o‘rinlarini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

24 kishini teng guruhlarga bo‘lish usullarini yozing: nechta guruh va har birida nechta kishi bo‘lishi mumkin.

Namunalar
Misol (hisob): ikkinchi besh yillikda 539 yangi maktab 35 000 o‘quvchi uchun qurilgan: 35 000 : 539 ≈ 65 – o‘rtacha bir maktabga taxminan 65 o‘quvchi.
Misol (yozuv ketma-ketligi): arab yozuvi (1921–1922 yillarda soddalashtirilgan) → lotin (1929) → kirill (1940). Har bir o‘zgarishning rasmiy sababi va tanqidchilar baholarini alohida ustunlarda yozish foydali.
Sinfda faoliyat

Yozuv «vaqt chizig‘i»: o‘quvchilar arab, lotin va kirill yozuvidagi so‘zlarni (o‘qituvchi tayyorlagan kartochkalar) tartib bilan joylashtirib, qaysi yilda almashgani haqida gapiradi.

Mashq
1
O‘zbekiston yozuvi qaysi yillarda lotin va kirill alifbosiga o‘tkazildi?
2
Darslikka ko‘ra, 1940-yilga kelib respublikada nechta oliy o‘quv yurti bor edi?
3
Alifbo almashinuvi tarafdorlari va tanqidchilari qanday dalillar keltirgan?
4
Nega ta’lim sohasidagi yutuqlarni baholashda talabalar milliy tarkibi ham hisobga olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAholi ikki baravardan ko‘p oshdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →