☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Paxta ishi va uning oqibatlari

Darslar 26 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
26

O‘zbekistonda paxta ishi va uning oqibatlari

Darslik: 128–131-betlar
Maqsad«Paxta ishi»ning boshlanishi, borishi va oqibatlarini darslik ma’lumotlari va munozarali jihatlarni ajratgan holda bayon qilish.
Yangi so‘zlar
paxta ishi · the “cotton affair”: a campaign of investigations in the 1980sqo‘shib yozish · padding: reporting output that does not existdesantchi · “landing-party” official sent from Moscowtergov izolyatori · pre-trial detention centre
Tushuntirish

1982-yil noyabrda Leonid Brejnev vafot etdi, 1982–1984-yillarda Yuriy Andropov, 1984–1985-yillarda Konstantin Chernenko rahbarlik qildi, 1985-yil 11-martda Mixail Gorbachyov KPSS Bosh kotibi etib saylandi. O‘zbekistonda Sharof Rashidov 1983-yil oktyabrda vafot etdi; 1983–1988-yillarda Inomjon Usmonxo‘jayev, 1988–1989-yillarda Rafiq Nishonov respublikaga rahbarlik qildi. 1983-yil aprelda SSSR Bosh prokurori huzurida Telman Gdlyan va Nikolay Ivanov boshchiligidagi tergovchilar guruhi tuzildi; 1984-yil 23-iyunda O‘zbekiston Kompartiyasi MKning plenumi paxta hisobotlaridagi qo‘shib yozish va poraxo‘rlik masalasini ko‘rib chiqdi. Darslikka ko‘ra, 1983–1987-yillarda Moskva, Leningrad va boshqa shaharlardan 1000 ga yaqin «desantchi» rahbarlik lavozimlariga yuborildi, 1985–1990-yillarda 40 000 kishi tergov qilindi va 5000 kishi jinoiy javobgarlikka tortildi, ularning ko‘pchiligi esa tergov izolyatorida uzoq saqlandi. Darslik bu ishni siyosiy kampaniya va «o‘zbeklar ishi» deb baholaydi, shu bilan birga qo‘shib yozish va poraxo‘rlik ittifoqning ko‘p joylarida bo‘lganini tan oladi; tergov usullari, ayblovlar to‘g‘riligi va ko‘lami haqida tarixchilar bahslashadi. Rashidovning nomi vafotidan keyin tanqid qilindi, keyingi yillarda ko‘pchilik hukmlar qayta ko‘rib chiqildi.

Namunalar
Misol (hisob): 40 000 kishi tergov qilingan, 5000 tasi sudlangan (darslik raqami): 40 000 − 5000 = 35 000 nafar javobgarlikka tortilmagan.
Misol (manbaga munosabat): «ko‘p minglab» kabi raqamlar uchun qaysi hujjatga asoslanganini so‘rash kerak; ayblov tomoni, himoya va keyingi qayta ko‘rishlar hujjatlari solishtiriladi.
Sinfda faoliyat

Rolli munozara: guruh bir tomondan darslik nuqtai nazarini, ikkinchi tomondan tarixchilar bahsini gapirib beradi; ikkala tomon ham dalil keltiradi.

Mashq
1
Gdlyan–Ivanov tergov guruhi qachon tuzilgan?
2
O‘zbekiston Kompartiyasi MK plenumi qachon bo‘lgan?
3
Darslikka ko‘ra, tergov qilingan 40 000 kishidan nechtasi jinoiy javobgarlikka tortilmagan (5000 tasi tortilgan)?
4
Nega «paxta ishi» haqida bir tomonlama xulosa chiqarish xavfli?