☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Oktyabr to‘ntarishi va Turkiston Muxtoriyati

Darslar 2–3 · 2 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
2

Turkistonda sovet hokimiyatining majburiy tarzda o‘rnatilishi hamda bolsheviklar diktaturasi

Darslik: 11–14-betlar
MaqsadOktyabr to‘ntarishi Turkistonda qanday sovet hokimiyatiga olib kelganini va unga mahalliy kuchlarning munosabatini izohlash.
Yangi so‘zlar
Oktyabr to‘ntarishi · the Bolshevik seizure of power of 24–25 October 1917 (“October Revolution” in Soviet usage)Xalq Komissarlari Soveti (XKS) · Council of People’s Commissars, the Soviet governmentdiktatura · dictatorship: rule by one group without sharing powerkoalitsion hukumat · coalition government of several parties
Tushuntirish

1917-yil 24–25-oktyabrga o‘tar kechasi (eski hisob) Petrogradda bolsheviklar boshchiligidagi qurolli kuchlar Qishki saroyni egallab, Muvaqqat hukumat a’zolarini hibsga oldi va Vladimir Lenin boshchiligida Xalq Komissarlari Soveti tuzildi. Petrograddagi voqealar 27-oktyabrda Toshkentda ma’lum bo‘ldi va bolsheviklar hamda so‘l eserlarga tayangan Toshkent Soveti qurolli qo‘zg‘olon boshladi; 28-oktyabrdan to‘rt kun davom etgan janglardan so‘ng shaharning yangi qismida sovet hokimiyati o‘rnatildi. Bu to‘qnashuvda mahalliy aholi deyarli qatnashmadi, chunki hokimiyat uchun kurashni asosan yevropalik ishchilar, soldatlar va temiryo‘lchilar olib bordi. 15–22-noyabrda o‘lka Sovetlari III syezdida Turkiston o‘lka XKS tuzildi, uni Fyodor Kolesov boshqardi; hukumat faqat yevropaliklardan iborat edi va unga mahalliy xalqlardan hech kim kiritilmadi. Musulmon tashkilotlari unga qo‘shilmadi: Milliy Markaz va «Sho‘roi Islomiya» noyabr boshida Qo‘qonga ko‘chdi, bolsheviklar esa ulamochilar taklif qilgan koalitsion hukumatni rad etib, jadidlarga qarshi qat’iy kurash boshladi.

Namunalar
Misol (sana): Petrogradda to‘ntarish 24–25-oktyabrda (eski hisob) bo‘lgan. 13 kun qo‘shsak: 24+13=37 – 31 = 6-noyabr, 25+13=38 – 31 = 7-noyabr. Demak, yangi hisobda 6–7-noyabr.
Misol (manba tahlili): Turkiston XKS tarkibi: 8 o‘rin so‘l eserlarga, 7 o‘rin bolsheviklar va maksimalistlarga berilgan, mahalliy vakil yo‘q. Xulosa: hukumat o‘lkaning ko‘pchilik aholisini ifodalamagan, shuning uchun musulmon tashkilotlari uni tan olmagan.
Sinfda faoliyat

Xarita va ketma-ketlik: o‘quvchilar 24-oktyabrdan 22-noyabrgacha bo‘lgan voqealarni (Petrograd, Toshkentdagi janglar, III syezd, Qo‘qonga ko‘chish) kartochkalarda tartib bilan terishadi.

Mashq
1
Turkiston o‘lka XKSga kim rais bo‘ldi?
2
Hukumatdagi o‘rinlar 8 ta so‘l eserlarga va 7 tasi bolsheviklar bilan maksimalistlarga berilgan edi. Jami nechta o‘rin bo‘lgan?
3
Nega Toshkentdagi janglarda mahalliy aholi deyarli qatnashmadi?
4
Milliy Markaz va «Sho‘roi Islomiya» nima uchun Qo‘qonga ko‘chdi?