ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Ekologiya va Orol fojiasi

Darslar 25 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
25

O‘zbekistonda ekologik vaziyatning og‘irlashuvi va Orol fojiasi

Darslik: 123–127-betlar
MaqsadO‘zbekistonda ekologik vaziyatning og‘irlashishi sabablarini, Orol dengizining qurishini va uning oqibatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
pestitsid · pesticide: a chemical against pestsdefoliatsiya · defoliation: making leaves drop before harvestOrolbo‘yi · the Aral Sea regionOrolqum · the Aralkum, the desert on the former seabed
Tushuntirish

1960–1980-yillarda yangi yerlarning o‘zlashtirilishi, zavodlar va transport hajmining o‘sishi tabiiy muvozanatni buzdi. Darslikka ko‘ra, kimyo zavodlari zich aholi yashaydigan Navoiy, Chirchiq va Farg‘ona shaharlarida qurildi, 1980-yillar o‘rtalarida paxtazorlarda 90 000 tonna pestitsid ishlatildi va ularning taxminan yarmi samolyotlardan sepildi. Bargni to‘kish uchun ishlatilgan zaharliligi yuqori butifos 20 yil qo‘llanildi, ko‘p hollarda me’yordan 2–3 baravar ko‘p; 1981-yilda uni ishlatish taqiqlandi, biroq ayrim xo‘jaliklar keyin ham foydalandi. 1960-yillardan sug‘oriladigan yerlar kengayishi tufayli Amudaryo va Sirdaryodan dengizga quyiladigan suv kamaydi, Orol suv sathi pasayib, sho‘rligi oshdi, baliq kamaydi. Orolbo‘yida kasalliklar ko‘paydi: bir yoshgacha bolalar o‘limi har ming bolaga 1980-yildagi 46,5 dan 1986-yilda 72 gacha oshdi, Mo‘ynoq kabi joylarda baliqchilik yo‘qoldi. 1980-yillar oxirida dengiz Kichik (shimoliy) va Katta (janubiy) Orolga bo‘linib ketdi, keyinroq Katta Orol ham g‘arbiy va sharqiy qismlarga ajraldi, sharqiy qism esa deyarli qurib qoldi; dengiz tubining 40 000 km² dan ortig‘i qurib, Orolqum cho‘li paydo bo‘ldi.

AmudaryoSirdaryoHozirgi chegaralarMo‘ynoqNukus
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab jo‘mragi tomchilab turganini sinf payqadi va xodim ostiga o‘lchov krujkasini qo‘yib ko‘rdi: soatiga taxminan 250 millilitr. 250 ml × 24 soat = 6 litr, ya’ni bir kunda taxminan olti litr suv. Kichik tomchilar ham yig‘ilib katta isrofga aylanadi.

Kim ishlatadi

Suv ta’minoti texniklari tarmoqdagi oqishlarni topadi, dehqonlar sug‘orish jadvalini rejalashtiradi, ekologlar suv resurslarini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda hisoblang: agar jo‘mrak soatiga 100 ml oqizsa, bir kunda necha litr bo‘ladi?

Namunalar
02040608046,57219801986Bir yoshgacha bolalar o‘limi (har 1000 ga)
Misol (hisob): bolalar o‘limi 1980-yildan 1986-yilgacha o‘sgan: 1986 − 1980 = 6 yil ichida 46,5 dan 72 gacha (har ming tug‘ilgan bolaga).
Misol (sabab zanjiri): paxta maydoni kengayishi → sug‘orish suvi ko‘payishi → daryolardan dengizga suv kamayishi → Orol sathining pasayishi → sho‘rlanish va baliq kamayishi.
Sinfda faoliyat

Sxema: Orolning qurishi sabablari va oqibatlarini ikki ustunli sxemada chizing.

Mashq
1
Orol dengizi nega qura boshladi?
2
Orolqum nima?
3
1980-yildan 1986-yilgacha necha yil o‘tgan?
4
Nega ekologik muammolar haqida ochiq gapirish muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →