☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Ziyolilar qatag‘oni va shaxsga sig‘inish

Darslar 21 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
21

Ziyolilarning qatag‘on qilinishi va sovet jamiyatida shaxsga sig‘inishning fosh qilinishi

Darslik: 108–112-betlar
Maqsad1948–1955-yillardagi ziyolilarga qarshi qatag‘onlarni, Stalin vafotidan keyingi o‘zgarishlarni va respublika rahbarlarining almashuvini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
shaxsga sig‘inish · cult of personality: excessive glorification of one leaderoqlash · rehabilitation: officially clearing a convicted personmafkuraviy plenum · plenum on ideologybirinchi sekretar · first secretary of the party committee
Tushuntirish

Urushdan keyin qatag‘on to‘lqini asosan fan va madaniyat arboblariga qaratildi. 1950-yil 1-sentyabrda O‘zbekiston Kompartiyasi MK byurosi Fanlar akademiyasining ishini ko‘rib, bir qator olimlarni, jumladan Abdusamad Boboxo‘jayev, Vohid Zohidov, Olim Aminov va Olim Usmonovni qoraladi. 1952-yil fevralda MK plenumida birinchi sekretar Amin Niyozov ma’ruzasida bir guruh ziyolilar millatchilikda ayblandi; ularning asarlari va «Alpomish» dostonini o‘qish taqiqlandi. Darslikka ko‘ra, 12 nafar ijodkor (Said Ahmad, Shukrullo, Mirzakalon Ismoiliy, Shuhrat, Maqsud Shayxzoda va boshqalar) 1951-yilda hibsga olinib, 25 yilga ozodlikdan mahrum etildi, 1955-yilda oqlanib qaytdi. 1953-yil 5-martda Iosif Stalin vafot etdi; 1956-yil 25-fevralda KPSS XX syezdining yopiq majlisida Nikita Xrushchev shaxsga sig‘inish va uning oqibatlari haqida ma’ruza qildi. Darslikka ko‘ra O‘zbekistonda 40 000 ga yaqin kishi oqlandi, biroq oqlash partiya mafkurasi doirasida, tanlab o‘tkazildi; 1950–1959-yillarda birinchi sekretar lavozimida Amin Niyozov (1950–1955), Nuriddin Muhitdinov (1955–1957) va Sobir Kamolov (1957-yil dekabr–1959-yil mart) bo‘ldi.

Namunalar
Misol (hisob): 1951-yilda hibsga olinganlar 1955-yilda oqlangan: 1955 − 1951 = 4 yil o‘tgan.
Misol (manbani baholash): darslik ma’lumotiga ko‘ra 40 000 ga yaqin kishi oqlangan; bu «taxminan» son, shuning uchun uni arxiv hujjatlari bilan solishtirish mumkin.
Sinfda faoliyat

Zanjir: 1950 – 1951 – 1952 – 1953 – 1955 – 1956 sanalarini voqealar bilan yonma-yon yozib, vaqt chizig‘ini tuzing.

Mashq
1
«Alpomish» dostonini o‘qish qaysi yig‘inda taqiqlandi?
2
Xrushchev shaxsga sig‘inish haqidagi ma’ruzani qachon qildi?
3
Stalin 1922-yildan 1953-yilgacha rahbarlik qildi. Necha yil (hisoblang)?
4
Nega darslik oqlash jarayonini «tanlab o‘tkazilgan» deydi?