Darslar 9 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
9
O‘rta Osiyo respublikalarida o‘tkazilgan milliy-hududiy chegaralanish va uning oqibatlari
Darslik: 48–54-betlar
Maqsad1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanishning sabablari, o‘tkazilishi va oqibatlarini turli qarashlar asosida izohlash.
Yangi so‘zlar
milliy-hududiy chegaralanish · national-territorial delimitation: redrawing borders along national linesTurkkomissiya · Turkestan Commission of the Soviet centreMarkaziy Ijroiya Komitet (MIK) · Central Executive Committee, the highest body between congresses of Soviets«panturkizm» · “pan-Turkism”: a label the centre used against the idea of Turkic unity
Tushuntirish
1924-yilga qadar Markaziy Osiyoda Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari mavjud edi; ularning har birida o‘zbeklar, tojiklar, turkmanlar, qozoqlar, qirg‘izlar, qoraqalpoqlar yashar, hududlar aralash joylashgan edi. Turor Risqulov kabi mahalliy kommunistlar turkiy xalqlarning birligini va yagona Turkistonni himoya qilgan, Markaz esa bu g‘oyani «panturkizm» va «burjua millatchiligi» deb baholagan. 1924-yil 12-iyunda RKP(b) MK Siyosiy byurosi (I. V. Stalin taklifi bilan) O‘rta Osiyoni milliy-hududiy chegaralash haqida qaror qabul qildi; rasmiy sabab sifatida millatlararo ziddiyatlarni bartaraf etish va har bir xalqqa o‘z respublikasini berish ko‘rsatildi, tanqidchilar esa bu til va millat chegaralarini tanlab, suv va sug‘orish tizimi kabi umumiy xo‘jalik aloqalarini kam hisobga olganini aytadi. 1924-yil 16-sentyabrda Turkiston ASSR MIK, 20-sentyabrda Butunbuxoro (V), 29-sentyabrda Butunxorazm (V) qurultoyi, 27-oktyabrda esa ular asosida SSSR MIK III sessiyasi chegaralanishni ma’qulladi. Natijada Turkiston, Buxoro va Xorazm respublikalari o‘rnida O‘zbekiston SSR va Turkmaniston SSR, O‘zbekiston tarkibida Tojikiston ASSR, shuningdek, Qoraqirg‘iz muxtor viloyati, Qozog‘iston ASSR va uning tarkibida Qoraqalpoq muxtor viloyati tuzildi. Darslik chegaralash jarayonida o‘zbeklarning manfaatlariga zarar yetgan, ko‘p o‘zbek yashaydigan hududlar qo‘shni respublikalarga berilgan deb baholaydi; 1924-yil 31-oktyabrda Fayzulla Xo‘jayev rahbarligida O‘zbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komiteti tuzildi.
Namunalar
Misol (xronologiya): qarorlar ketma-ketligi: 12-iyun (Siyosiy byuro), 16-sentyabr (Turkiston MIK), 20-sentyabr (Buxoro), 29-sentyabr (Xorazm), 27-oktyabr (SSSR MIK), 31-oktyabr (Muvaqqat revkom). Eslab qolish: avval Markaz qaror qildi, keyin respublikalar «ma’qulladi», so‘ng Moskva yakuniy qarorni qabul qildi.
Misol (ikki nuqtayi nazar): tarafdorlar – «har bir xalqning o‘z respublikasi bo‘ladi, ma’muriyat qulay». Tanqidchilar – «umumiy suv va iqtisodiy aloqalar uzildi, ko‘p odamlar boshqa respublikalarda qoldi». Ikkala dalilni tekshirish uchun chegaralar va iqtisodiy xaritalarni solishtirish kerak.
Sinfda faoliyat
Xaritada ishlash: o‘quvchilar 1924-yilgacha va undan keyingi respublikalarni ikki rangda belgilab, yangi tuzilgan 6 ta birlikni sanaydi.
Mashq
1
Milliy-hududiy chegaralash haqidagi Siyosiy byuro qarori qachon qabul qilingan?
1924-yil 12-iyunda.
2
1924-yilda Turkiston, Buxoro va Xorazm o‘rnida qanday davlat birlashmalari tuzildi? Uchtasini ayting.
Masalan, O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR, Tojikiston ASSR (O‘zbekiston tarkibida), Qozog‘iston ASSR, Qoraqirg‘iz muxtor viloyati, Qoraqalpoq muxtor viloyati.
3
O‘zbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komiteti qachon va kim boshchiligida tuzilgan?
Chegaralashni tanqid qiluvchilar nimani asosiy kamchilik deb hisoblaydi?
Chegaralar asosan til va millat bo‘yicha belgilandi, umumiy suv, sug‘orish va iqtisodiy aloqalar yetarli hisobga olinmadi va ko‘p aholi boshqa respublikalarda qoldi.