ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Turkiston ASSR, ocharchilik va NEP

Darslar 4 · 1 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
4

Turkiston o‘lkasida sovet hokimiyati boshqaruv tizimining tuzilishi va iqtisodiyot sohasidagi o‘zgarishlar

Darslik: 20–25-betlar
MaqsadTurkiston ASSRning tuzilishini, ocharchilikni hamda «harbiy kommunizm»dan yangi iqtisodiy siyosatga o‘tishni izohlash.
Yangi so‘zlar
Turkiston ASSR · Turkestan Autonomous Soviet Socialist Republic within the RSFSR (1918–1924)oziq-ovqat razvyorstkasi · forced state requisition of surplus farm produceNEP (yangi iqtisodiy siyosat) · New Economic Policy: a tax in kind and limited freedom for producers (from 1921)Musulmonlar byurosi · Muslim Bureau, a body of local communists inside the party (1919)
Tushuntirish

1918-yil 30-aprelda Toshkentdagi V o‘lka Sovetlar syezdi RSFSR tarkibida Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasini (Turkiston ASSR) tuzish haqidagi Nizomni qabul qildi; iyun oyida Turkiston Kommunistik partiyasi ham rasmiylashtirildi. Moskva o‘z vakolatli organlari (Turkkomissiya, Turkbyuro va boshqalar) orqali o‘lkani boshqardi, mahalliy kommunistlar esa bunga qarshi chiqdi: 1919-yil mart oyida Musulmonlar byurosi tuzilib, Turor Risqulov uni boshqardi. 1920-yil yanvarida Risqulov respublikani Turk Respublikasi deb atash va alohida turkiy partiya tuzishni taklif qildi, ammo Lenin va Frunze qarshi chiqdi, yozda u Moskvaga chaqirib olindi. Shu yillarda o‘lkada og‘ir ocharchilik bo‘ldi (o‘lka g‘allaning katta qismini Rossiyadan olardi, fuqarolar urushi yo‘llarni kesib qo‘ydi, xo‘jalik izdan chiqdi): darslik arxiv ma’lumotlariga tayanib Farg‘ona vodiysida 1917–1923-yillarda 1 mln, Samarqand viloyatida 200 000 kishi halok bo‘lganini yozadi, shu bilan birga o‘lkadan Markazga g‘alla olib ketilgan. 1918–1920-yillardagi «harbiy kommunizm» siyosati (sanoatni davlat qo‘liga olish, razvyorstka, bozorni cheklash, majburiy mehnat) iqtisodiy inqirozni kuchaytirdi, shu sababli RKP(b) X syezdi 1921-yil martda razvyorstkani oziq-ovqat solig‘i bilan almashtirdi – yangi iqtisodiy siyosat (NEP) boshlandi. 1921–1922-yillarda yer-suv islohotining birinchi bosqichi o‘tkazilib, yerlar qayta taqsimlandi, ammo bu qishloqdagi vaziyatni keskinlashtirdi.

1918Turkiston ASSR1919Musulmonlar byurosi1920Turk Respublikasi taklifi1921NEP boshlandi1922Yer-suv islohoti (1921–1922)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila a’zolari hovli yerini «sotix»da hisoblab gaplashdi. Bola 10 sotix 1000 kvadrat metr va 0,1 gektar ekanini hisoblab, hammaga ko‘rsatdi. Birliklarni o‘zgartirish yer haqidagi gapni tushunarli qiladi.

Kim ishlatadi

Yer o‘lchovchilar va agronomlar maydonni turli birliklarda hisoblaydi, fermerlar ekin maydonini rejalashtiradi, qurilish rejalovchilari uchastka o‘lchamini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

1 sotix = 100 kvadrat metr ekanini bilib, 20 sotixni kvadrat metr va gektarga aylantiring.

Namunalar
Misol (hisob): yer-suv islohotining birinchi bosqichida 600 000 desyatina yer mahalliy aholiga berildi. 1 desyatina = 1,09 ga bo‘lgani uchun 600 000 × 1,09 = 654 000 ga.
Misol (qiyoslash): «harbiy kommunizm»da dehqon ortiqcha mahsulotni majburan topshirgan (razvyorstka); NEPda esa belgilangan soliqni to‘lab, qolganini sota olgan. Farq: majburiylikdan cheklangan erkinlikka o‘tish.
Sinfda faoliyat

Jadval to‘ldirish: «Harbiy kommunizm» va «NEP» ustunlari bo‘yicha o‘quvchilar mulk, savdo, dehqon majburiyati va mehnatga doir 4 ta belgini yozadi.

Mashq
1
Turkiston ASSR qachon va qaysi syezdda tuzilgan?
2
600 000 desyatina necha gektarga teng (1 desyatina = 1,09 ga)?
3
Risqulov takliflariga Moskva nega qarshi chiqdi?
4
Nega 1921-yilda razvyorstka soliq bilan almashtirildi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni: «bepul karta» xabariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →