«Do‘nan» — «Yetti zog‘ora qissasi»dan olingan hikoya. Uni qariya Baxshilla maxsum nabirasi Toshtemirga o‘z bolaligidan aytib beradi. Baxshillaning do‘nan (to‘riq) oti bor edi; ot bolaga tengdosh do‘stdek bog‘lanib qolgan, hatto uni ilon chaqishidan qutqargan. Bir kuni qishloqqa boy mehmon kelganda, qishloqdagi udumga ko‘ra, mehmon ko‘ngli yoqqan narsani sovg‘a qilib ketishi mumkin edi. Mehmon aynan Do‘nanni ma’qul ko‘rib, ertasi kuni olib ketadi. Baxshilla bir kecha-kunduz yig‘laydi, ovqat yemay, uch kunda qiltiriq bo‘lib qoladi. Ot ham yangi uyda yemay-ichmay kishnayveradi, ozib ketadi — mehmon buni ko‘rib, otni qaytarib keltiradi. Hikoya kimnidir ayblashga emas, murakkab vaziyatga tushgan odamlar va hayvonlarning nozik kechinmalarini ko‘rsatishga qaratilgan: ota ham udumga xilof qilolmay iztirob chekadi. Muallif qariya hikoyachining yoshi va tajribasiga mos og‘zaki, xalqona so‘zlar tanlagan.
Namunalar
Misol — hikoyachi tili: gapni adabiy til qoidalariga solib tuzatsak, qariyaning o‘ziga xos ohangi yo‘qoladi. Demak, badiiy til qahramonning yoshi va tajribasiga mos bo‘ladi.
Misol — mavzu va g‘oya: mavzu — odam va ot o‘rtasidagi do‘stlik; g‘oya — chinakam mehr va sadoqat tilsiz jonivorda ham bo‘lishi mumkin; udum va yurak o‘rtasidagi qiyin tanlov.
Sinfda faoliyat
«Kim aybdor?»: sinf uch guruhga bo‘linadi — Baxshillaning akasi, otasi va mehmon. Har guruh o‘z qahramonining nuqtai nazarini asoslaydi; so‘ng yozuvchi nima uchun hech kimni qoralamaganini muhokama qilishadi.
Mashq
1
Hikoyani kim kimga aytib beradi?
Baxshilla maxsum nabirasi Toshtemirga.
2
Do‘nan Baxshillani qanday xavfdan qutqaradi?
Uxlab yotgan bolaga yaqinlashgan ilondan: ot ilonning boshini ezib tashlaydi.
3
Baxshillaning otasi nima uchun mehmondan otni qaytarib olmaydi?
Chunki qishloqdagi udumga ko‘ra, mehmon yoqtirgan narsani berib yuborish kerak; ota odatga xiyonat qilishni xohlamaydi, garchi o‘g‘li uchun qiynalsa ham.
4
Hikoyaning g‘oyasi nima va nima uchun muallif uni qariya tilidan aytdiradi?
G‘oya — odam va hayvon o‘rtasidagi sadoqatli do‘stlik va murakkab vaziyatdagi insoniy tuyg‘ular. Qariya tilidan aytilishi hikoyaga jonli, ishonarli, xalqona ohang beradi.