ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tezlik, massa, issiq va sovuq

Darslar 46–48 · 3 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
46

Harakat va tezlik

Darslik: 2-qism, 78–80-betlar
MaqsadTezlik nima ekanini (yo‘lning vaqtga nisbati), tezlik birliklarini (km/soat, m/s) va hayvonlar hamda transport tezliklarini solishtirishni bilish.
Yangi so‘zlar
tezlik · speedmasofa · distanceradar · radar
Tushuntirish

Qaysi jism tezroq harakatlanayotganini bilish uchun ular bir xil vaqtda qancha yo‘l bosganini solishtiramiz. Tezlik — jismning bir vaqt birligida (masalan, 1 soatda) bosib o‘tgan yo‘li. Agar mashina 2 soatda 120 km yursa, tezligi 120 : 2 = 60 km/soat. Tezlik km/soat yoki m/s da o‘lchanadi. Hayvonlar orasida gepard eng tez yuguradi (taxminan 100 km/soat atrofida), fil esa ancha sekin, shilliqqurt juda sekin. Transport: velosiped taxminan 15–20 km/soat, avtomobil shahar tashqarisida 60–90 km/soat, zamonaviy yo‘lovchi samolyoti 800–900 km/soat. Birinchi samolyot (aka-uka Raytlar) taxminan 48 km/soat tezlikda uchgan. Kosmosga chiqish uchun raketa sekundiga bir necha kilometr tezlik oladi. Tezlikni radar o‘lchaydi: u signal yuborib, qaytgan signal bo‘yicha hisoblaydi. Yo‘l belgilari ruxsat etilgan tezlikni ko‘rsatadi.

ƒFormula
v = s : t
tezlik = yo‘l : vaqt
0408012016020040 m

s = v · t = 8 · 5 = 40 m

Har sekundda jism 8 m o‘tadi (nuqtalar)

⏱️ Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Murabbiy yugurish musobaqasini sekundomer bilan o‘lchaydi va kim tezroq ekanini aniqlaydi.

Kim ishlatadi

Murabbiylar, haydovchilar

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisida ikki bolaning yurishini solishtirib, qaysi biri tezroq ekanini ayting.

Namunalar
Velosipedchi 3 soatda 45 km yursa, tezligi 45 : 3 = 15 km/soat.
Poyezd 80 km/soat tezlik bilan 2 soatda 160 km yo‘l bosadi (80 × 2).
Sinfda faoliyat

Sinfda tezlik o‘lchash: 10 metr masofani belgilang. Bolalar navbat bilan yurib o‘tadi, o‘qituvchi sekundlarni sanaydi. Tezlikni hisoblang: 10 m ni sekundlarga bo‘ling. Kim eng tez yurdi? (Yugurmang, ehtiyot bo‘ling.)

Mashq
1
Mashina 3 soatda 180 km yurdi. Tezligi qancha?
2
Tezlik nima?
3
Tezlik qaysi birliklarda o‘lchanadi?
4
Qaysi biri tezroq: gepard yoki fil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOrtiqcha qaytimHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →