☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Koinot: yulduzlar, sayyoralar va Quyosh tizimi

Darslar 16–17 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
16

Yulduzlar va sayyoralar

Darslik: 1-qism, 70–73-betlar
MaqsadKoinotdagi jismlarni (yulduz, sayyora, yo‘ldosh, asteroid, kometa) bilish va ularni bir-biridan farqlash.
Yangi so‘zlar
koinot · space, the universeyo‘ldosh · moon, satellitekometa · comet
Tushuntirish

Koinot yoki fazo — Quyosh, Oy, yulduz va sayyoralar joylashgan ulkan havosiz makon. Yulduz — juda issiq gazdan iborat ulkan shar; u o‘zi yorug‘lik va issiqlik taratadi. Bizga eng yaqin yulduz — Quyosh. Boshqa yulduzlar juda uzoqda, shuning uchun mayda nuqta bo‘lib ko‘rinadi. Quyosh nuri Yergacha taxminan 8 daqiqada yetib keladi. Sayyora — yulduz atrofida aylanadigan sharsimon jism; u o‘zi nur sochmaydi, faqat yulduz nurini qaytaradi. Sayyora atrofida aylanadigan kichikroq jism — yo‘ldosh; Yerning yo‘ldoshi — Oy. Asteroid — tosh bo‘lagi, kometa esa muz va changdan iborat, Quyosh yaqinida «dum» hosil qiladi. Mayda tosh Yer atmosferasida yonib ketsa, «uchar yulduz» (meteor) ko‘rinadi.

Namunalar
Quyosh — yulduz, Yer — sayyora, Oy — yo‘ldosh.
Kometaning dumi Quyosh yaqinida muzi bug‘langanda hosil bo‘ladi va Quyoshdan qarama-qarshi tomonga cho‘ziladi.
Sinfda faoliyat

«Koinot kartochkalari»: 5 ta kartochkaga yulduz, sayyora, yo‘ldosh, asteroid, kometa so‘zlarini yozing. Bolalar kartochkani oladi va jismni tasvirlaydi (nur sochadimi? atrofida aylanadimi?), sinfdoshlari topadi.

Mashq
1
Yulduz va sayyoraning asosiy farqi nima?
2
Bizga eng yaqin yulduz qaysi?
3
Quyosh nuri Yergacha qancha vaqtda yetib keladi?
4
Asteroid kometadan nimasi bilan farq qiladi?