☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tovush, eshitish va ultratovush, ultrabinafsha nur

Darslar 41–43 · 3 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
41

Tovush nima?

Darslik: 2-qism, 60–62-betlar
MaqsadTovush tebranishdan hosil bo‘lishini, baland va past, kuchli va kuchsiz tovushlarni, tovush havo orqali qanday uzatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
tebranish · vibrationtovush · soundto‘lqin · wave
Tushuntirish

Tovush jism tebranganda hosil bo‘ladi. Rezina tasmani tortib qo‘yib yuborsak, u tebranadi va ovoz chiqaradi. Jism qancha tez tebransa, tovush shuncha baland (ingichka) bo‘ladi: chivin qanotini sekundiga yuzlab marta qoqadi, shuning uchun uning ovozi ingichka; qo‘ng‘iz va arining ovozi pastroq. Tebranish qanchalik katta bo‘lsa, tovush shuncha kuchli bo‘ladi. Tovush havodagi mayda zarralar orqali zanjir bo‘ylab uzatiladi, shuning uchun havosiz kosmosda tovush tarqalmaydi. Tovush suv va qattiq jismlar orqali ham tarqaladi. Tovush to‘lqin shaklida chiziladi: baland to‘lqin — kuchli tovush, tez-tez to‘lqin — baland (ingichka) tovush. Inson qulog‘i taxminan sekundiga 20 dan 20 000 gacha tebranishli tovushni eshitadi.

Namunalar
Gitara simini qisqa tortsak, tebranish tezlashadi va tovush baland chiqadi.
Jonli bo‘lmagan jismlar ham tovush chiqaradi: baraban terisi urilganda tebranadi.
Sinfda faoliyat

Rezinka tasma tajribasi: tasmani ikki qo‘lda ushlab, sekin va tez tortib qo‘yib yuboring; qaysi holatda tovush baland? Keyin pichirlab va baland aytilgan topishmoqni sinfning turli burchagida kim eshitganini aniqlang.

Mashq
1
Tovush qanday hosil bo‘ladi?
2
Chivin ovozi nega ingichka?
3
Tovush kosmosda nega tarqalmaydi?
4
Qaysi to‘lqin kuchli tovushni bildiradi: baland yoki past?