ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Moddalar va ularning aralashmalari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
33

Moddalar

Darslik: 2-qism, 30–33-betlar
MaqsadModda va jism farqini, moddaning uch holatini (qattiq, suyuq, gaz) va suvning holat o‘zgarishlarini (muzlash, erish, bug‘lanish, kondensatsiya) bilish.
Yangi so‘zlar
modda · substancejism · object, bodygaz · gas
Tushuntirish

Atrofimizdagi narsalar jism deyiladi, ular yasalgan material esa modda. Masalan, stakan — jism, shisha — modda; qoshiq — jism, temir — modda. Moddalar uch holatda bo‘ladi: qattiq (o‘z shaklini saqlaydi: tosh, temir), suyuq (idish shaklini oladi, hajmi o‘zgarmaydi: suv, sut) va gaz (shaklini ham, hajmini ham saqlamaydi: havo, bug‘). Suv tabiatda uch holatda uchraydi: muz, suv va suv bug‘i. 0 °C da suv muzlaydi va muz eriydi, 100 °C da suv qaynab, bug‘ga aylanadi, bug‘ soviganda yana suvga aylanadi (kondensatsiya). Suv muzlaganda kengayadi, shuning uchun muzlatgichda butilkani to‘ldirib qoldirsak yorilib ketadi, qishda suv quvurlari ham yorilishi mumkin. Boshqa moddalar ham qizdirilganda eriydi, lekin juda yuqori haroratda: shisha bir necha yuz darajada yumshaydi, temir esa taxminan 1500 darajada eriydi.

toshtemirqattiqsuvsutsuyuqhavobug‘gazModdalar holati
tosh1 / 6

Qaysi guruhga kiradi?

🎈 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shar ichidagi havo butun sharni to‘ldiradi. Gaz sig‘imni qanday bo‘lsa, shuni egallaydi.

Kim ishlatadi

Shar sotuvchilari, velosiped ustalari

Bugun sinab ko‘ring

Kaftingizga puflab, havoni sezing. Ko‘rmasangiz ham, havo bor.

Namunalar
JarayonO‘zgarish
erishmuz → suv
bug‘lanishsuv → bug‘
kondensatsiyabug‘ → suv
muzlashsuv → muz
Muz → suv → bug‘: erish va bug‘lanish. Bug‘ → suv → muz: kondensatsiya va muzlash.
Choynakdan chiqayotgan oq tutun — gaz emas, bug‘ soviganda hosil bo‘lgan mayda suv tomchilari.
Sinfda faoliyat

Tajriba: idishga muz bo‘laklarini soling va xonada qoldiring. Har 10 daqiqada kuzating: muz erib suvga aylanadi. Keyin choynak yoki issiq choy ustidagi bug‘ sovuq qoshiqda tomchilarga aylanishini ko‘ring (kattalar bilan). Qaysi holat o‘zgarishlarini ko‘rdingiz?

Mashq
1
Modda va jism farqini «stakan» misolida tushuntiring.
2
Moddaning uch holatini ayting va har biriga misol keltiring.
3
Suv necha darajada muzlaydi va qaynaydi?
4
Nega butilkani suv bilan to‘ldirib muzlatmaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYorilgan kompot shishasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →