☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Vaqt, kun va oy; tabiat va fasllar

Darslar 20–21 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
20

Vaqt. Kun va oy

Darslik: 1-qism, 86–89-betlar
MaqsadVaqt o‘lchov birliklarini, Yer o‘z o‘qi atrofida aylanishi tufayli kun va tun almashishini, yozda kunlar uzunligini va Oy fazalarini bilish.
Yangi so‘zlar
sutka · day and night (24 hours)Oy fazalari · phases of the Moonsoat · clock, hour
Tushuntirish

Odamlar avval katta vaqtni: yil, oy, hafta, sutkani o‘lchagan, keyin soat, minut va sekundga bo‘lgan. Qadimda quyosh soati, qumsoat va suv soati (klepsidra) bo‘lgan. Yerning o‘z o‘qi atrofida bir to‘liq aylanishi 24 soat davom etadi; bu vaqtni sutka deymiz. Quyoshga qaragan tomonda kun, teskari tomonida tun bo‘ladi. Quyosh sharqdan chiqib, g‘arbga botadi, chunki Yer g‘arbdan sharqqa aylanadi. Yozda Shimoliy yarimsharni Quyosh uzoqroq yoritadi, shuning uchun kun uzun bo‘ladi. Oy — Yerning yo‘ldoshi, uni Quyosh yoritadi; Oyning yoritilgan qismi Yerdan har kuni boshqacha ko‘rinadi: yangi Oy, o‘sayotgan oy, yarim oy, to‘lin oy va kamayayotgan oy. Bu siklni taxminan bir oyda (29–30 kun) takrorlaydi.

Namunalar
Soat milining yo‘nalishiga teskari aylanish: Yer shimoldan qaraganda shunday aylanadi, shuning uchun Quyosh sharqdan chiqadi.
Oy o‘zidan nur sochmaydi, u Quyosh nurini qaytaradi.
Sinfda faoliyat

Oy kundaligi: bir hafta davomida kechqurun Oyni kuzating va rasmini chizing. Qanday o‘zgardi: kattalashdimi yoki kichraydimi? Natijani sinfda solishtiring. (Kechqurun kattalar bilan kuzating.)

Mashq
1
Yer o‘z o‘qi atrofida necha soatda to‘liq aylanadi? Bu nima deyiladi?
2
Kun va tun nega almashadi?
3
Quyosh qaysi tomondan chiqadi va qaysi tomonga botadi?
4
Oy o‘zi yorug‘lik beradimi?