☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Moddalar va ularning aralashmalari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
34

Moddalarning aralashmalari

Darslik: 2-qism, 34–37-betlar
MaqsadSof va aralash moddalarni, eritma, qotishma va oddiy aralashmalarni (qum+suv) farqlashni bilish.
Yangi so‘zlar
aralashma · mixtureeritma · solutionqotishma · alloy
Tushuntirish

Sof modda bir xil zarralardan iborat (shakar, tuz). Aralash modda ikki yoki undan ortiq moddadan tashkil topadi (havo, sharbat, choy, tuproq). Tabiatda sof modda kam uchraydi; hatto jo‘mrak suvi ham aralashma, chunki unda tuz va minerallar erigan. Suyuq aralashma, unda moddaning zarralari ko‘rinmay qolsa, eritma deyiladi: choyga shakar solsak, shakar suvda eriydi. Qattiq aralashma — qotishma. Po‘lat va cho‘yan temir bilan uglerod aralashmasidan olinadi; po‘latdan pichoq, asbob, cho‘yandan qozon tayyorlanadi. Shisha ham qum va boshqa moddalarni eritib tayyorlanadi. Ba’zi aralashmalarda zarralar ko‘rinib turadi: qum suvga solinsa, erimaydi va idish tubiga cho‘kadi. Bunday aralashmani filtr yoki cho‘ktirish bilan ajratish mumkin.

Namunalar
Shakar — sof modda; choy, havo, sharbat — aralashma.
Suv + tuz — eritma (tuz ko‘rinmaydi); suv + qum — oddiy aralashma (qum cho‘kadi).
Sinfda faoliyat

Uchta stakan: 1) suv + tuz, 2) suv + qum, 3) suv + shakar. Aralashtiring va 10 daqiqa kuting. Qaysi birida zarra ko‘rinadi, qaysinisida yo‘q? Natijani jadvalga yozing (erdi / erimadi). Tuzli suvni ichmang.

Mashq
1
Sof va aralash moddaga bittadan misol keltiring.
2
Eritma nima? Misol keltiring.
3
Po‘lat qanday moddalardan iborat?
4
Qum va suv aralashmasini qanday ajratish mumkin?