☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Vaqt, kun va oy; tabiat va fasllar

Darslar 20–21 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
21

O‘simliklar va hayvonlarning mavsumga bog‘liqligi

Darslik: 1-qism, 90–93-betlar
MaqsadO‘simliklar va hayvonlarning fasllarga moslashishini bilish: kuzda barg to‘kilishi, qish uyqusi, qushlarning uchib ketishi va qaytishi, bahorda hayotning uyg‘onishi.
Yangi so‘zlar
qishki uyqu · hibernation (winter sleep)qishlash · winteringg‘umbak · pupa
Tushuntirish

Bahorda qor eriydi, urug‘lar unadi, daraxtlar gullaydi. Yozda o‘simliklar tez o‘sib, oziq to‘playdi va urug‘ qoldiradi. Kuzda bir yillik o‘simliklar pishib, hosili yig‘iladi; daraxtlar barg to‘kadi va qishga tayyorlanadi. To‘kilgan barglar yerni muzlashdan asraydi, qor esa o‘simlik ildizlarini sovuqdan saqlaydi. Hayvonlar ham moslashadi. Kuzda hasharotlar kovak va po‘stloq ostida yashirinadi, kapalak qurti g‘umbakka aylanadi. Qurbaqa, ilon va kaltakesak qishda uyquga ketadi. Qaldirg‘och, laylak, o‘rdak kabi qushlar issiq o‘lkalarga uchib ketadi, qoraqarg‘a kabilar shimoldan bizga qishlagani keladi. Quyon va olmaxonning juni qishda qalinlashadi. Bahorda qushlar qaytib, uya quradi va bolalaydi. Cho‘l toshbaqasi bahorda uyg‘onib o‘t yeydi, jazirama yozda esa yana uyquga ketadi.

Namunalar
Laylak va qaldirg‘och kuzda janubga uchib ketadi, bahorda qaytadi.
Olmaxon va dala sichqonlari yoz-kuzda yong‘oq va urug‘ zaxirasini yashirib qo‘yadi.
Sinfda faoliyat

«To‘rt fasl» plakati: A3 varaqni to‘rt qismga bo‘ling. Har bir faslga o‘simlik, hayvon va odam hayotidan bittadan o‘zgarishni chizing va yozing (masalan, kuz — barg to‘kiladi, qush uchib ketadi, bog‘da hosil yig‘iladi).

Mashq
1
Kuzda daraxtlar barglarini nima uchun to‘kadi?
2
Qaysi qushlar issiq o‘lkalarga uchib ketadi?
3
Qish uyquga ketadigan hayvonlardan 3 tasini ayting.
4
Qor o‘simlik ildizini qanday asraydi?