ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Mehnat resurslari va raqobatdoshlik

Darslar 29–30 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
30

Raqobatdoshlikni ta’minlash

Darslik: 137–140-betlar
MaqsadRaqobat, uning vazifalari, shakllari va usullarini, insofsiz raqobatni va korxona raqobatdoshligini oshirish yo‘llarini tushuntirish va bozor ulushini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Raqobat · competition: the economic struggle between market participants for a better position and resultMonopoliya · monopoly: a market where a single producer dominates and controls the priceNarxsiz raqobat · non-price competition: competing through quality, service and reputation rather than a lower priceBozor ulushi · market share: the part of total market sales that belongs to one business
Tushuntirish

Raqobat — bozor ishtirokchilarining yaxshi natija va o‘rin uchun iqtisodiy kurashi. U resurslarni samarali joylashtiradi, yangilikni rag‘batlantiradi, narxni tartibga soladi va ishlab chiqaruvchini nazorat qiladi. Raqobatning to‘rt shakli bor: erkin raqobat (juda ko‘p korxona, narx ustidan nazorat yo‘q), monopolistik raqobat (bir necha o‘nlab korxona, mahsulotlar farqlanadi), oligopoliya (bir necha yirik korxona) va sof monopoliya (yagona ishlab chiqaruvchi). Raqobat narx vositasida (narxni pasaytirish) yoki narxsiz (sifat, xizmat, obro‘) olib boriladi. Insofsiz raqobat — raqibni yolg‘on gap bilan obro‘sizlantirish, majburlash yoki jismoniy kuch ishlatish kabi noiqtisodiy usullar; ular qonunga zid va axloqsiz. Raqobatdoshlikni oshirish uchun yangilikni joriy etish, sifatni standartlarga moslashtirish, xodimlar malakasini oshirish, mehnat sharoitini yaxshilash va marketing tadqiqotlari o‘tkazish kerak. Bozor ulushi = korxona sotuvi / butun bozor sotuvi × 100 %.

erkin raqobatmonopolistikraqobatoligopoliyasofmonopoliyaRaqobatshakllari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yarmarkada uchta klub tomoshabinni jalb qilmoqchi edi: biri yaxshiroq e’lon osdi, biri navbatni tezlashtirdi, biri ochiq tanlov o‘tkazdi. 90 tomoshabindan 18 nafari birinchi klubga keldi, ya’ni 20 %. Hech kim boshqasini yomonlamadi.

Kim ishlatadi

Bozor tahlilchilari, do‘kon egalari va sport tadbirlari tashkilotchilari raqobatda sifat va xizmatni oshirib ulushini kengaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘z stolingizni yaxshilash uchun narxni tushirmasdan va boshqalarni yomonlamasdan qilinadigan uchta halol usulni yozing.

Namunalar
Xayoliy shaharchada novvoyxonalar ko‘p, non bir xil, har biri kichik ulushga ega — bu erkin raqobatga yaqin. Bitta novvoyxona yoqimli xizmat va yangi issiq non bilan mijoz jalb qilsa, bu narxsiz raqobat.
15%85%bu sutxona 120 mlnboshqalar 680 mln
Bozor ulushi: xayoliy mahalla bozorida oyiga jami 800 000 000 so‘mlik sut mahsuloti sotiladi, shundan bitta sut sexining sotuvi 120 000 000 so‘m. Ulushi = 120 000 000 / 800 000 000 × 100 = 15 %.
Sinfda faoliyat

Bozor tahlili: guruh xayoliy mahalla uchun uch raqobatchini tanlaydi, jadvalga narx, sifat va xizmat bo‘yicha belgilar qo‘yadi, o‘z xayoliy mahsulotining 3 ustun tomonini va halol raqobat uchun 2 chorasini yozadi.

Mashq
1
Narx vositasidagi va narxsiz raqobat farqini yozing.
2
Insofsiz raqobatga ikkita misol yozing va nega mumkin emasligini ayting.
3
Bozorda jami 500 000 000 so‘mlik sotuv, korxonaniki 75 000 000 so‘m. Bozor ulushi necha foiz?
4
Narx 50 000 so‘m edi, 10 % ga pasaytirildi. Yangi narx necha so‘m?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →