Darslar 29–30 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
30
Raqobatdoshlikni ta’minlash
Darslik: 137–140-betlar
MaqsadRaqobat, uning vazifalari, shakllari va usullarini, insofsiz raqobatni va korxona raqobatdoshligini oshirish yo‘llarini tushuntirish va bozor ulushini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Raqobat · competition: the economic struggle between market participants for a better position and resultMonopoliya · monopoly: a market where a single producer dominates and controls the priceNarxsiz raqobat · non-price competition: competing through quality, service and reputation rather than a lower priceBozor ulushi · market share: the part of total market sales that belongs to one business
Tushuntirish
Raqobat — bozor ishtirokchilarining yaxshi natija va o‘rin uchun iqtisodiy kurashi. U resurslarni samarali joylashtiradi, yangilikni rag‘batlantiradi, narxni tartibga soladi va ishlab chiqaruvchini nazorat qiladi. Raqobatning to‘rt shakli bor: erkin raqobat (juda ko‘p korxona, narx ustidan nazorat yo‘q), monopolistik raqobat (bir necha o‘nlab korxona, mahsulotlar farqlanadi), oligopoliya (bir necha yirik korxona) va sof monopoliya (yagona ishlab chiqaruvchi). Raqobat narx vositasida (narxni pasaytirish) yoki narxsiz (sifat, xizmat, obro‘) olib boriladi. Insofsiz raqobat — raqibni yolg‘on gap bilan obro‘sizlantirish, majburlash yoki jismoniy kuch ishlatish kabi noiqtisodiy usullar; ular qonunga zid va axloqsiz. Raqobatdoshlikni oshirish uchun yangilikni joriy etish, sifatni standartlarga moslashtirish, xodimlar malakasini oshirish, mehnat sharoitini yaxshilash va marketing tadqiqotlari o‘tkazish kerak. Bozor ulushi = korxona sotuvi / butun bozor sotuvi × 100 %.
Namunalar
Xayoliy shaharchada novvoyxonalar ko‘p, non bir xil, har biri kichik ulushga ega — bu erkin raqobatga yaqin. Bitta novvoyxona yoqimli xizmat va yangi issiq non bilan mijoz jalb qilsa, bu narxsiz raqobat.
Bozor ulushi: xayoliy mahalla bozorida oyiga jami 800 000 000 so‘mlik sut mahsuloti sotiladi, shundan bitta sut sexining sotuvi 120 000 000 so‘m. Ulushi = 120 000 000 / 800 000 000 × 100 = 15 %.
Sinfda faoliyat
Bozor tahlili: guruh xayoliy mahalla uchun uch raqobatchini tanlaydi, jadvalga narx, sifat va xizmat bo‘yicha belgilar qo‘yadi, o‘z xayoliy mahsulotining 3 ustun tomonini va halol raqobat uchun 2 chorasini yozadi.
Mashq
1
Narx vositasidagi va narxsiz raqobat farqini yozing.
Narx vositasida narx pasaytiriladi; narxsiz raqobatda sifat, xizmat va obro‘ asosiy omil bo‘ladi.
2
Insofsiz raqobatga ikkita misol yozing va nega mumkin emasligini ayting.
Raqib haqida yolg‘on tarqatish va majburlash; ular qonunga zid, axloqsiz va xaridorga ham zarar.
3
Bozorda jami 500 000 000 so‘mlik sotuv, korxonaniki 75 000 000 so‘m. Bozor ulushi necha foiz?
15
4
Narx 50 000 so‘m edi, 10 % ga pasaytirildi. Yangi narx necha so‘m?