Tadbirkorlarni ro‘yxatdan o‘tkazish va tadbirkorlik mas’uliyati
Darslar 14–15 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
15
Tadbirkorlik mas’uliyati
Darslik: 70–73-betlar
MaqsadTadbirkorning huquq va majburiyatlarini, shartnoma va to‘lov majburiyatlarini, qonun talablariga rioya, halol raqobat, hisobdorlik va javobgarlik turlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Tadbirkorning huquqi · entrepreneur’s right: an action the state allows or permits the entrepreneur to takeTadbirkorning majburiyati · entrepreneur’s duty: an action the entrepreneur is required to perform or observeJavobgarlik · liability: the obligation to answer for conformity of one’s actions with law and social and moral rulesHalol raqobat · fair competition: competing only by permitted means
Tushuntirish
Tadbirkorlik mas’uliyati avvalo qonunda belgilangan huquq va majburiyatlarning bajarilishida ko‘rinadi. Tadbirkor qonunda taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shug‘ullanish, o‘z mulkiga egalik qilish, faoliyat yo‘nalishi, ta’minotchi va xaridorlarni mustaqil tanlash, soliqlar to‘langanidan keyin qolgan foydani erkin tasarruf etish, kredit olish va tashqi iqtisodiy faoliyat yuritish huquqiga ega. Majburiyatlar esa shartnomani to‘liq va o‘z vaqtida bajarish, soliq va majburiy to‘lovlarni muddatida to‘lash, xodimlarga ish haqini o‘z vaqtida berish, mehnatni muhofaza qilish, sanitariya va ekologiya talablariga rioya qilish, halol raqobat qilish va to‘g‘ri hisob yuritib, hisobotni belgilangan muddatda topshirishdan iborat. Raqibni qo‘rqitish, savdo sirini o‘g‘irlash, mol-mulkiga ziyon yetkazish yoki raqobatni siqib chiqarish uchun mahsulotni tannarxidan past narxda sotish (demping) nohalol raqobat hisoblanadi. Javobgarlik majburiyat buzilganda paydo bo‘ladi va mulkiy, ma’muriy, jinoiy hamda axloqiy ko‘rinishda bo‘lishi mumkin; subyektiga ko‘ra u yakka, guruhiy yoki jamoaviy bo‘ladi. Jarimalar va jazolar miqdori qonunlarda (ko‘pincha BHM karrali ulushida) belgilanadi; aniq summani amaldagi qonundan tekshirish kerak. Tadbirkor ish beruvchi sifatida xodimlarning xavfsizligi uchun ham javob beradi.
Namunalar
Shartnoma majburiyati: Zafar 20 000 000 so‘mlik partiyani 10 kunda yetkazib berishga shartnoma tuzdi, shartnomada kechikish uchun kuniga 0,5 % jarima ko‘zda tutilgan. U 6 kun kechikdi: 0,5 % × 6 = 3 %; jarima 20 000 000 × 3 / 100 = 600 000 so‘m. Bu mulkiy javobgarlikka misol.
Nohalol raqobat: ikki novvoyxonadan biri raqibini tushirish uchun nonni tannarxi 3 000 so‘m bo‘lgan joyda 2 000 so‘mga sotmoqda. Bu demping: dastlab xaridor yutadigandek, ammo raqib yopilsa narx oshadi va bozor buziladi; shuning uchun u nohalol raqobatning bir turi.
Sinfda faoliyat
Huquq yoki majburiyat? O‘qituvchi gaplarni o‘qiydi (masalan: «soliqni muddatida to‘lash», «yetkazib beruvchini mustaqil tanlash», «ishchiga o‘z vaqtida maosh berish», «foydadan soliq to‘langach qolganini tasarruf etish»). Talabalar ikki varaqdan biri («huquq» yoki «majburiyat»)ni ko‘taradi va asoslaydi.
Mashq
1
Tadbirkorning huquqi va majburiyati orasidagi farqni ayting.
Huquq — foydalanish ruxsat etilgan harakatlar; majburiyat — bajarilishi shart harakatlar.
2
Nima uchun soliqlarni o‘z vaqtida to‘lash muhim?
Soliqlar byudjetni to‘ldiradi; kechiksa, byudjet mablag‘i yetishmay, maosh, pensiya va ijtimoiy xizmatlar kechikishi mumkin; tadbirkor ham javobgarlikka tortiladi.
3
Demping nima va nega nohalol raqobat deyiladi?
Mahsulotni tannarxidan past narxda sotish; raqibni bozordan siqib chiqarish uchun qo‘llanilgani va bozorni buzgani uchun.
4
Shartnoma summasi 30 000 000 so‘m, kechikish jarimasi kuniga 0,2 %. 5 kun kechiksa jarima necha so‘m?