Tadbirkorlik mas’uliyati
Tadbirkorlik mas’uliyati avvalo qonunda belgilangan huquq va majburiyatlarning bajarilishida ko‘rinadi. Tadbirkor qonunda taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shug‘ullanish, o‘z mulkiga egalik qilish, faoliyat yo‘nalishi, ta’minotchi va xaridorlarni mustaqil tanlash, soliqlar to‘langanidan keyin qolgan foydani erkin tasarruf etish, kredit olish va tashqi iqtisodiy faoliyat yuritish huquqiga ega. Majburiyatlar esa shartnomani to‘liq va o‘z vaqtida bajarish, soliq va majburiy to‘lovlarni muddatida to‘lash, xodimlarga ish haqini o‘z vaqtida berish, mehnatni muhofaza qilish, sanitariya va ekologiya talablariga rioya qilish, halol raqobat qilish va to‘g‘ri hisob yuritib, hisobotni belgilangan muddatda topshirishdan iborat. Raqibni qo‘rqitish, savdo sirini o‘g‘irlash, mol-mulkiga ziyon yetkazish yoki raqobatni siqib chiqarish uchun mahsulotni tannarxidan past narxda sotish (demping) nohalol raqobat hisoblanadi. Javobgarlik majburiyat buzilganda paydo bo‘ladi va mulkiy, ma’muriy, jinoiy hamda axloqiy ko‘rinishda bo‘lishi mumkin; subyektiga ko‘ra u yakka, guruhiy yoki jamoaviy bo‘ladi. Jarimalar va jazolar miqdori qonunlarda (ko‘pincha BHM karrali ulushida) belgilanadi; aniq summani amaldagi qonundan tekshirish kerak. Tadbirkor ish beruvchi sifatida xodimlarning xavfsizligi uchun ham javob beradi.
Maktab yarmarkasi qoidalarida stol egalari qaysi mahsulotni qo‘yishni o‘zi tanlashi mumkin, lekin joyni toza saqlashi va vaqtida kelishi shart edi. Qo‘shnisining belgisini nusxalash taqiqlangan edi. Huquq va burchlar birga yozilgani hammaga adolatli bo‘ldi.
Nazoratchilar, buxgalterlar, ish beruvchilar va do‘kon egalari huquq va burchlarni qonunga muvofiq bajaradi.
Sinfdagi o‘quvchi sifatida o‘zingizning uchta huquq va uchta burchingizni yozing va bir do‘stingiz bilan taqqoslang.
Huquq yoki majburiyat? O‘qituvchi gaplarni o‘qiydi (masalan: «soliqni muddatida to‘lash», «yetkazib beruvchini mustaqil tanlash», «ishchiga o‘z vaqtida maosh berish», «foydadan soliq to‘langach qolganini tasarruf etish»). Talabalar ikki varaqdan biri («huquq» yoki «majburiyat»)ni ko‘taradi va asoslaydi.