Turkiston Muxtoriyati – tub yerli xalqlar davlatchiligi tarixida yangi bosqich
1917-yil 26–28-noyabrda Qo‘qonda Butunturkiston musulmonlarining favqulodda IV qurultoyi o‘tdi va 27-noyabr kechasi Turkistonni Federativ Rossiya Respublikasi tarkibida hududiy muxtoriyatli deb e’lon qildi; muxtoriyat shaklini Butunrossiya Ta’sis majlisi hal qilishi kerak edi. 28-noyabrda hukumat tuzildi: uni Muhammadjon Tinishboyev boshqardi, Mustafo Cho‘qay tashqi ishlar vaziri (keyinchalik Bosh vazir vazifasini bajargan), Ubaydulla Xo‘jayev harbiy vazir bo‘ldi. Hukumat gazetalar chiqardi, konstitutsiya va milliy qo‘shin tuzishga kirishdi, ichki zayom e’lon qildi, ocharchilikka qarshi g‘alla keltirish choralarini ko‘rdi; ko‘p shaharlarda uni qo‘llab-quvvatlovchi namoyishlar bo‘ldi. Bolsheviklar va Toshkent Soveti uni o‘ziga xavf deb bildi; 1918-yil 19–26-yanvardagi Turkiston o‘lka Sovetlarining favqulodda IV syezdi uni kuch bilan tugatishga qaror qildi: harbiy harakatlar 30-yanvarda boshlandi, Qo‘qon bir necha kun o‘qqa tutildi va talandi, ko‘plab tinch aholi halok bo‘ldi (darslik 10 000 kishi deydi, manbalarda raqamlar turlicha), 22-fevralda majburiy bitim bilan sovet hokimiyati tan olindi. Muxtoriyat atigi 72 kun (ikki yarim oyga yaqin) mavjud bo‘ldi, ammo u mahalliy xalqlarning o‘z davlatchiligiga intilishi ramzi bo‘lib qoldi.
Sinfdagi tadbir haqida ikki o‘quvchi turlicha gapirdi: biri uni qiziqarli, ikkinchisi charchatuvchi deb baholadi. O‘qituvchi ikkalasini ham tinglab, nima bo‘lganini aniqroq tasavvur qildi. Bir voqeaga ikki nuqtai nazar bo‘lishi mumkin va ikkalasi ham foydali.
Arxivchilar va tarixchilar bir voqea haqidagi turli xotira va hujjatlarni solishtiradi, sudyalar guvohlarning ko‘rsatmalarini taqqoslaydi, jurnalistlar turli tomonlardan so‘raydi.
Maktabdagi biror voqeani ikki kishidan so‘rab, ularning ta’rifidagi bitta o‘xshashlik va bitta farqni yozing.
Munozara: ikki guruh – «Muxtoriyat nega ag‘darildi?» savoliga tarixiy sabablarni (qurol-yarog‘, mablag‘, ittifoqchilar, yagona rahbarlik) sanab, o‘z dalillarini keltiradi.