Darslar 2–3 · 2 ta dars · Q. Rajabov, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
3
Turkiston Muxtoriyati – tub yerli xalqlar davlatchiligi tarixida yangi bosqich
Darslik: 14–19-betlar
MaqsadTurkiston Muxtoriyatining e’lon qilinishi, faoliyati va tugatilishini izohlash hamda uning tarixiy ahamiyatini baholash.
Yangi so‘zlar
Turkiston Muxtoriyati · the Turkestan Autonomy, proclaimed in Kokand in November 1917qurultoy · congress, assembly of delegatesTa’sis majlisi · Constituent Assembly, meant to decide the form of the stateMillat Majlisi · People’s Council, the planned representative body
Tushuntirish
1917-yil 26–28-noyabrda Qo‘qonda Butunturkiston musulmonlarining favqulodda IV qurultoyi o‘tdi va 27-noyabr kechasi Turkistonni Federativ Rossiya Respublikasi tarkibida hududiy muxtoriyatli deb e’lon qildi; muxtoriyat shaklini Butunrossiya Ta’sis majlisi hal qilishi kerak edi. 28-noyabrda hukumat tuzildi: uni Muhammadjon Tinishboyev boshqardi, Mustafo Cho‘qay tashqi ishlar vaziri (keyinchalik Bosh vazir vazifasini bajargan), Ubaydulla Xo‘jayev harbiy vazir bo‘ldi. Hukumat gazetalar chiqardi, konstitutsiya va milliy qo‘shin tuzishga kirishdi, ichki zayom e’lon qildi, ocharchilikka qarshi g‘alla keltirish choralarini ko‘rdi; ko‘p shaharlarda uni qo‘llab-quvvatlovchi namoyishlar bo‘ldi. Bolsheviklar va Toshkent Soveti uni o‘ziga xavf deb bildi; 1918-yil 19–26-yanvardagi Turkiston o‘lka Sovetlarining favqulodda IV syezdi uni kuch bilan tugatishga qaror qildi: harbiy harakatlar 30-yanvarda boshlandi, Qo‘qon bir necha kun o‘qqa tutildi va talandi, ko‘plab tinch aholi halok bo‘ldi (darslik 10 000 kishi deydi, manbalarda raqamlar turlicha), 22-fevralda majburiy bitim bilan sovet hokimiyati tan olindi. Muxtoriyat atigi 72 kun (ikki yarim oyga yaqin) mavjud bo‘ldi, ammo u mahalliy xalqlarning o‘z davlatchiligiga intilishi ramzi bo‘lib qoldi.
Namunalar
Misol (kalendar): darslik 1918-yil 31-yanvargacha eski, 14-fevraldan yangi hisobdan foydalanadi. Harbiy harakatlar 30-yanvar (eski hisob) boshlangan; 30+13=43 – 31 = 12-fevral (yangi hisob). Qo‘qondagi bitim esa 22-fevralda – allaqachon yangi hisobda.
Misol (manbani o‘qish): Fitrat 27-noyabr kechasini «milliy laylatulqadrimiz» deb atagan. Bu muxtoriyatni quvvatlagan ziyolilarning ruhini ko‘rsatadi, lekin bu bitta tomonning fikri; to‘liq xulosa uchun hukumat hujjatlari va raqiblarning ma’lumotlarini ham solishtirish kerak.
Sinfda faoliyat
Munozara: ikki guruh – «Muxtoriyat nega ag‘darildi?» savoliga tarixiy sabablarni (qurol-yarog‘, mablag‘, ittifoqchilar, yagona rahbarlik) sanab, o‘z dalillarini keltiradi.
Mashq
1
Turkiston Muxtoriyati qachon va qayerda e’lon qilindi?
Muxtoriyat hukumatiga kim rahbarlik qildi va tashqi ishlar vaziri kim edi?
Rahbar – Muhammadjon Tinishboyev, tashqi ishlar vaziri – Mustafo Cho‘qay.
3
Toshkent Soveti nima uchun muxtoriyatni xavf deb bildi?
U mahalliy xalqlarning o‘z hukumatini bildirgan va sovet hokimiyatiga muqobil edi; uning mavjudligi Sovetlarning o‘lkadagi yagona hokimiyat da’vosiga zid kelardi.
4
Muxtoriyatning mag‘lub bo‘lishiga qaysi omillar sabab bo‘lgan? Ikkitasini ayting.
Masalan, kuchli qurollangan qo‘shin va yetarli mablag‘ning yo‘qligi hamda siyosiy kuchlarning (jadidlar va ulamolar) birlasha olmagani; qarshi tomonda tashkillashgan harbiy kuch bor edi.