14
She’r vaznlari
Darslik: 53–55-betlar
MaqsadShe’r vaznlari: barmoq, aruz va erkin vaznni ajratish.
Yangi so‘zlar
vazn · metre, verse systembo‘g‘in · syllableturoq · group of syllables within a lineerkin vazn · free verse
Tushuntirish
She’r – fikr va his-tuyg‘u ritmik tartibga solingan nutq; bu tartib vazn deyiladi. Asosan uch vazn qo‘llangan: barmoq, aruz va erkin vazn. Barmoq tizimida misralardagi bo‘g‘inlar soni bir xil takrorlanadi va muayyan guruhlarga – turoqlarga bo‘linadi; bo‘g‘inning uzun-qisqaligi hisobga olinmaydi. Aruzda esa bo‘g‘inlarning soni bilan birga sifati – qisqa, cho‘ziq, o‘ta cho‘ziq ekani ham muhim. Erkin vaznda bo‘g‘in va turoqlar soni bir xil bo‘lishi shart emas. Barmoqda misralar bir xil bo‘g‘inli bo‘lsa, sodda vazn, ikki xil tartibda almashsa, qo‘shma vazn deyiladi.
Namunalar
Misol: «Quyosh chiqdi, tog‘lar ortidan» – 4+5=9 bo‘g‘in: qu-yosh chiq-di | tog‘-lar or-ti-dan.
Misol: har misrasi 9 bo‘g‘inli to‘rtlik – sodda vazn; uzun va qisqa misralar navbatma-navbat kelsa – qo‘shma vazn.
Sinfda faoliyat
«Maktabga shoshaman ertalab» misrasini bo‘g‘inlarga ajrating va nechta bo‘g‘in ekanini sanang.
Mashq
1
She’rning uch vaznini sanang.
Barmoq, aruz va erkin vazn.
2
Barmoq tizimida nimaga qaraladi?
Misralardagi bo‘g‘inlar soni va ularning turoqlarga bo‘linishiga.
3
Aruzning barmoqdan farqi nima?
Aruzda bo‘g‘inning sifati – qisqa, cho‘ziq, o‘ta cho‘ziq ekani ham muhim.
4
«Maktabga shoshaman ertalab» necha bo‘g‘inli?
To‘qqiz bo‘g‘inli: mak-tab-ga sho-sha-man er-ta-lab.