Darslar 1 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, B. Qosimov, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot, 7-sinf. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan 4-nashr)
1
Badiiy so‘z qudrati
Darslik: 3–13-betlar
MaqsadAdabiyotni so‘z san’ati sifatida tushunish, badiiy obraz va adabiyot turlarini ajratish.
Yangi so‘zlar
so‘z san’ati · art of the wordbadiiy obraz · artistic imageog‘zaki adabiyot · oral literatureyozma adabiyot · written literature
Tushuntirish
Adabiyot – so‘z orqali yaratiladigan san’at. Fan dunyoni mantiq va isbot bilan tushuntiradi, san’at esa his-tuyg‘u orqali ruhiy haqiqatni ko‘rsatadi. Yozuvchi hayotdagi manzarani o‘z fikri va hissi bilan to‘ldirib tasvirlaydi; bunday jonli tasvir badiiy obraz deyiladi. Adabiyot og‘zaki (xalq og‘zaki ijodi) va yozma shaklda yashaydi. Asarlar uch katta turga bo‘linadi: lirik (his-kechinma), epik (voqea hikoyasi) va dramatik (sahnada ijro uchun yozilgan).
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Bir xil voqeani ikki kishi aytib beradi: biri quruq xabar qiladi, ikkinchisi bir-ikki jonli so‘z bilan tasvirlaydi va tinglovchi ko‘z oldiga keltiradi. Badiiy so‘z shu farqni yaratadi.
Kim ishlatadi
Yozuvchilar va shoirlar, ssenariy va qo‘shiq matnini yozuvchilar, shuningdek, bolalarga ertak aytadigan kattalar so‘zning tasvir kuchidan foydalanadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugungi kundan bitta oddiy voqeani avval quruq gap bilan, so‘ng bir-ikki jonli so‘z qo‘shib aytib bering.
Namunalar
Misol: «Yomg‘ir yog‘di» – oddiy xabar; shoir uni «osmon yig‘lab yubordi» desa, bu badiiy obraz bo‘ladi.
Misol: his-tuyg‘u haqidagi qisqa she’r – lirika; bosh qahramon sarguzashti hikoya qilinsa – epika; sahnada suhbat bilan yozilsa – dramatik tur.
Sinfda faoliyat
O‘zingiz yoqtirgan bir asarni eslang va uning lirik, epik yoki dramatik turga mansubligini bir jumlada asoslang.
Mashq
1
Adabiyot fandan nimasi bilan farq qiladi?
Adabiyot his-tuyg‘u orqali, fan mantiq va isbot orqali haqiqatni ko‘rsatadi.
2
Badiiy obraz nima?
Ijodkorning fikri va hissi singdirilgan jonli hayot tasviri.
3
Adabiyotning uch turini ayting.
Lirik, epik va dramatik.
4
Nega so‘z «san’at» bo‘la oladi?
Chunki so‘z orqali go‘zallik va his-tuyg‘u yaratiladi, tasvir esa kitobxon qalbiga ta’sir qiladi.