Darslar 2–3 · 2 ta dars · S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov, Sh. Rizayev. Adabiyot 6-sinf, 1–2-qismlar. «Ma’naviyat», 2017 (4-nashr)
3
«Shum bola» qissasi
Darslik: 1-qism, 15–39-betlar
Maqsad«Shum bola» qissasining mazmuni, qahramonlari, mavzusi va badiiy vositalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
obraz · character, image in a worko‘xshatish · simile; comparisonmutoyiba · light, friendly humourhozirjavob · quick-witted, ready with an answer
Tushuntirish
Qissaning bosh qahramoni — o‘n to‘rt yoshlardagi bola; otasi o‘lgan, onasi bir etak bolani boqish uchun tinim bilmaydi. Bola onasini xafa qilib qo‘yganidan xijolat bo‘lib, bir oy ishlab pul topish niyatida uydan chiqadi va yarim yildan ortiq Toshkent atrofidagi qishloqlarda sarguzashtlar kechiradi. U do‘sti Omon bilan kissavurlar orasida tunaydi, ikkiyuzlamachi eshon, takyaxona yuritadigan Hoji bobo kabi nopok odamlarga duch keladi. Bolani bu sarson yurishga majbur qilgan narsa — qashshoqlik, yetimlik va zamonaning adolatsizligi. Darslikdagi parchada bola ezma, xasis yer egasi Sariboy bo‘lisning «xo‘sh, innaykeyin?» deb odamni zeriktirish odatini yengadi: u shunday ketma-ket gaplarni to‘qiydiki, boyning o‘z mol-mulkiga oid yomon xabarlari birin-ketin yog‘ilib, Sariboy savol berishdan bezadi. Bu usul xalq ertaklaridagi hiyla-nayranglarga o‘xshaydi. Muallif tilida xalqona o‘xshatishlar ko‘p — ular hikoyani jonli va kulgili qiladi.
Namunalar
O‘xshatishga o‘z misolim: «Qo‘rqib ketgan mushuk yomg‘irga tushgan chumchuqday titrab qoldi.» «Shum bola»da ham shunga o‘xshash hayvonlar bilan taqqoslashlar ko‘p.
Tavsif misoli: Shum bola — topqir, ziyrak, hozirjavob, ba’zan sal lofchi, lekin sofdil; Sariboy — ezma, xasis, faqat o‘zini o‘ylaydigan odam.
Sinfda faoliyat
«Sariboy bilan suhbat»: ikki o‘quvchi Shum bola va Sariboy rolida mini-sahna ko‘rsatadi; boshqalar bola qo‘llagan hiyla qaysi ertak usuliga o‘xshashini topadi.
Mashq
1
Shum bola nima uchun uydan chiqib ketadi?
Onasini xafa qilib qo‘ygani uchun xijolat bo‘lib va bir oy ishlab pul topish uchun.
2
Sariboy qanday odam? Uning qaysi odatini bola yengadi?
Sariboy ezma, xasis yer egasi; u «xo‘sh, innaykeyin?» deb odamni charchatardi — bola uni yomon xabarlar bilan to‘xtatadi.
3
Quyidagi gapda o‘xshatishni toping va izohlang: «Bola ovchidan qochgan quyondek yugurdi».
«Ovchidan qochgan quyondek» — bola tez va qo‘rqib yugurishi quyon bilan taqqoslanyapti.
4
Shum bolaning ba’zan yolg‘on gapirishi yoki ozgina o‘g‘rilik qilishini qanday baholaysiz? Fikringizni asoslang.
Bu qashshoqlik va adolatsiz muhit natijasi: u yomon odamlardan ham, hayotdan ham omon qolishga urinadi, ammo asosan sofdil va ezgulikka intiladi. Javob erkin, lekin sabab ko‘rsatilishi kerak.