☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Harakat va uzunlikni o‘lchash

Darslar 44–45 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
45

Yo‘lni qanday o‘lchash mumkin?

Darslik: 2-qism, 75–77-betlar
MaqsadQadimgi va zamonaviy uzunlik o‘lchovlarini (qarich, quloch, duym, metr, kilometr), metr birliklarini va yo‘l bilan ko‘chish farqini bilish.
Yangi so‘zlar
metr · metresantimetr · centimetreqarich · span (spread hand)
Tushuntirish

Qadimda odamlar uzunlikni tana a’zolari bilan o‘lchagan: qarich (yoyilgan kaftda bosh barmoq bilan jimjiloq uchlari oralig‘i), tirsak (tirsakdan barmoq uchigacha), quloch (ikki qo‘l yoyilgan masofa), duym va fut. Ularning o‘lchami odamdan odamga farq qilgan, shuning uchun ishda qiyinchilik tug‘dirgan. 200 yildan ko‘proq oldin Fransiyada hamma uchun bir xil birlik — metr kelishilgan. Bugun metrdan dunyoning deyarli barcha mamlakatlari foydalanadi. 1 km = 1000 m; 1 m = 10 dm = 100 cm = 1000 mm. Yo‘l — jism harakatlanib, chizgan izi bo‘ylab o‘tgan butun masofa. Ko‘chish — boshlang‘ich va oxirgi nuqtani tutashtiruvchi eng qisqa kesma. Uydan maktabga egri yo‘ldan borsangiz, yo‘l uzun, ko‘chish esa to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qisqa bo‘ladi. Uzunlik chizg‘ich, ruletka yoki metr bilan o‘lchanadi.

Namunalar
2 m 30 cm = 230 cm; 3 km = 3000 m.
Qadam bilan o‘lchash: sinf uzunligi 12 qadam; boshqa bolada 14 qadam chiqadi — shuning uchun metr kerak.
Sinfda faoliyat

O‘z qarichingiz va quloching bilan stol uzunligini o‘lchang, sinfdoshingiz bilan natijani solishtiring, keyin chizg‘ich bilan santimetrda o‘lchang. Nima uchun natijalar har xil chiqdi? Uyingizdan maktabgacha yo‘lingizni chizib, ko‘chish kesmasini belgilang.

Mashq
1
1 metr necha santimetr va necha millimetr?
2
3 km necha metr?
3
Yo‘l va ko‘chishning farqi nima?
4
Qadimgi o‘lchovlar nima uchun noqulay bo‘lgan?