☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Energiya va uning o‘zgarishlari

Darslar 37–38 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
38

Energiya o‘zgarishlari

Darslik: 2-qism, 51–53-betlar
MaqsadEnergiyaning bir turdan boshqasiga aylanishini (elektr → yorug‘lik, mexanik → issiqlik, yorug‘lik → issiqlik, mexanik → elektr) misollar bilan bilish.
Yangi so‘zlar
aylanish · change, conversionishqalanish · frictiondinamo · dynamo
Tushuntirish

Energiya yo‘qolmaydi, u bir turdan boshqasiga aylanadi. Chiroqni yoqsak, elektr energiyasi yorug‘lik (va biroz issiqlik) energiyasiga aylanadi. Qo‘llarimizni bir-biriga ishqalasak, mexanik energiya issiqlik energiyasiga aylanib, kaftlar isiydi. Qora kiyim yoki mashina tomi Quyosh nurida isiydi: yorug‘lik energiyasi issiqlikka aylanadi. Dinamo mashinasi dastasini aylantirsak, mexanik energiya elektr energiyasiga aylanadi va chiroq yonadi. Daryo suvi GES turbinasini aylantirib, elektr hosil qiladi. Odam tanasida ham aylanishlar bor: ovqatdagi energiya mushaklarda harakat va tanani isitadigan issiqlikka aylanadi. Lupa quyosh nurini bir nuqtaga to‘plab, qog‘ozni yondirib yuborishi mumkin, shuning uchun lupani quyoshda narsalarga qaratmaymiz va u orqali hech qachon Quyoshga qaramaymiz.

Namunalar
Elektr plita: elektr energiyasi → issiqlik. Radio: elektr → tovush.
Velosiped dinamosi: mexanik energiya → elektr → yorug‘lik.
Sinfda faoliyat

«Sehrgarlar»: kaftlaringizni bir-biriga tez ishqalab, issiqlikni his qiling (mexanik → issiqlik). Qora va oq qog‘oz parchasini quyoshli joyga 5 daqiqa qo‘yib, qaysi biri issiqroq bo‘lganini taqqoslang.

Mashq
1
Elektr chiroq qanday energiyani qanday energiyaga aylantiradi?
2
Kaftlarni ishqalaganda nega isiydi?
3
Dinamo qanday energiyani hosil qiladi?
4
Nega qora kiyim yozda ko‘proq qiziydi?