☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Yer yuzasi va zilzilalar

Darslar 27–28 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
28

Zilzilalar

Darslik: 2-qism, 10–13-betlar
MaqsadYerning ichki tuzilishini, zilzila sabablarini, zilzila kuchi o‘lchovini va zilzila paytida o‘zini tutish qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
zilzila · earthquakemantiya · mantleseysmolog · seismologist
Tushuntirish

Yer uch asosiy qatlamdan iborat: tashqarida qattiq Yer qobig‘i, o‘rtada issiq, zich mantiya, markazda juda issiq yadro. Qobiq yaxlit emas, u litosfera plitalaridan iborat va plitalar mantiya ustida juda sekin siljiydi. Plitalar to‘qnashganda yoki ishqalanganda yer qimirlaydi — bu zilzila. Mantiyaning erigan qismi vulqon orqali lava bo‘lib chiqishi mumkin. Zilzilalarni seysmologlar o‘rganadi, lekin zilzila qachon bo‘lishini oldindan aniq aytib bo‘lmaydi. Kuchi ballar bilan o‘lchanadi: 1 ball eng kuchsiz, 12 ball eng kuchli. Toshkentda 1966-yil 26-aprelda ertalab soat 5 dan 22 daqiqa o‘tganda kuchli zilzila bo‘lgan; uning xotirasiga «Jasorat» yodgorligi o‘rnatilgan. Zilzila paytida stol tagiga yoki mustahkam mebel yoniga yashirinib, boshni qo‘l bilan himoya qilamiz, oyna va og‘ir narsalardan uzoqroq turamiz, liftdan foydalanmaymiz, gugurt yoqmaymiz. Silkinish tugagach, tashqariga tartib bilan chiqamiz.

Namunalar
Plitalar to‘qnashgan joylarda zilzilalar ko‘p bo‘ladi.
Maktabda zilzila signali eshitilsa, parta tagiga kirib boshni himoya qilamiz.
Sinfda faoliyat

Mashq «Tushish — yashirinish — ushlash»: signal berilganda bolalar parta tagiga tushadi, bir qo‘l bilan boshni berkitib, ikkinchi qo‘l bilan parta oyog‘ini ushlaydi. Keyin Yerning uch qatlami modelini plastilindan yasang.

Mashq
1
Yerning ichki qatlamlarini tashqaridan markazgacha sanang.
2
Zilzila nima sababdan bo‘ladi?
3
Zilzila paytida qanday harakat qilamiz?
4
Zilzila kuchi nima bilan o‘lchanadi?