☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ob-havo va suvning aylanishi

Darslar 22–23 · 2 ta dars · Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; Y.V. Malikova. Tabiiy fanlar 3-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
23

Tabiatda suvning aylanishi

Darslik: 1-qism, 100–103-betlar
MaqsadTabiatda suvning aylanishini (bug‘lanish, bulut hosil bo‘lishi, yog‘in), namlikni, bulut turlarini va yog‘in miqdorini o‘lchashni bilish.
Yangi so‘zlar
bug‘lanish · evaporationnamlik · humiditybulut · cloud
Tushuntirish

Quyosh daryo, ko‘l va dengiz suvini isitadi, suvning bir qismi bug‘ga aylanib (bug‘lanadi), yuqoriga ko‘tariladi. Balandda havo sovuq, shuning uchun bug‘ mayda suv tomchilariga aylanadi (kondensatsiya) va bulutlar hosil bo‘ladi. Tomchilar og‘irlashganda yomg‘ir yoki qor bo‘lib yerga tushadi. Suv soy va daryolarga oqib, yana dengiz va ko‘llarga qaytadi. Shu tariqa suv doimo aylanadi. Havodagi suv bug‘ining miqdori namlik deyiladi. Oppoq, momiq pag‘a bulutlar ko‘pincha yomg‘ir bermaydi; qalin, quyuq, qora bulutlardan yomg‘ir yoki qor yog‘adi. Yog‘in miqdori yomg‘ir o‘lchagich bilan millimetrda o‘lchanadi.

Namunalar
Qaynayotgan choynak ustidagi bug‘ sovuq qopqoqda tomchilarga aylanadi — bu kondensatsiya, bulut hosil bo‘lishiga o‘xshaydi.
Suv aylanishi: bug‘lanish → bulut → yomg‘ir/qor → daryo → dengiz.
Sinfda faoliyat

Tajriba «Banka ichida bulut»: shisha bankaga iliq suv quying (kattalar yordamida), ustiga likopcha qo‘ying va likopchaga muz solib turing. Banka ichida bug‘ ko‘tarilib, sovuq likopcha ostida tomchilarga aylanishini kuzating. Xavfsizlik: issiq suv faqat kattalar bilan.

Mashq
1
Suvning aylanishi qanday bosqichlardan iborat?
2
Bulutlar qanday hosil bo‘ladi?
3
Yomg‘ir miqdori qanday asbob bilan va qaysi birlikda o‘lchanadi?
4
Qaysi bulutlardan yomg‘ir yog‘adi: oppoq pag‘a yoki qora quyuq?