Xristianlik

Xristianlik milodiy I asrda Rim imperiyasining Falastin viloyatida yahudiy muhitida vujudga kelgan; uning markazida Nazaretlik Iso (Iso Masih) turadi, «Masih» – «moylangan» ma’nosini beradi. Hozir tadqiqotchilarning aksariyati Isoni tarixiy shaxs deb hisoblaydi: u haqida xristian manbalari (Injil) bilan birga Iosif Flaviy va rim tarixchisi Tatsit kabi mualliflarning qisqa ma’lumotlari bor; faqat afsona deb hisoblovchi (mifologik) qarash esa kam tarafdorga ega. Xristian an’anasiga ko‘ra Iso Pontiy Pilat hukmronlik qilgan davrda (taxminan milodiy 30–33-yillar) Quddusda xochga mixlangan va uning shogirdlari – havoriylar – ta’limotni tarqatganlar; ularning orasida keyinchalik Pavlus alohida o‘rin tutadi. Dastlab ta’qibga uchragan xristianlik 313-yilda imperator Konstantin va Likiniy Milan farmoni bilan erkin e’tiqod huquqini berganidan keyin kuchaydi, 380-yilda esa Rim imperiyasining davlat diniga aylandi. Bugun xristianlar soni dunyo aholisining uchdan bir qismiga yaqin (taxminan 2,4 milliard), shuning uchun u e’tiqodchilar soni bo‘yicha eng yirik dindir. Markaziy Osiyoda xristianlik Sharq cherkovi (nestorianlar) orqali III–V asrlardan tarqalgan: Marvda IV asr boshida yepiskoplik, V asr boshida mitropoliya tashkil etilgan, So‘g‘dda (jumladan, Urgutda) cherkov va monastirlar bo‘lgan. XIX asrda mintaqa Rossiya tomonidan bosib olingach, pravoslav, keyinchalik katolik va protestant jamoalari paydo bo‘ldi (1871-yilda Toshkent va Turkiston yeparxiyasi tashkil etilgan). 1920–1930-yillarda sovet siyosati davrida cherkovlar yopildi, ruhoniylar qatag‘on qilindi; mustaqillikdan so‘ng xristian jamoalari qonun asosida erkin faoliyat yuritmoqda.