Buddaviylik ta’limoti
Buddaviylikning qadimiy muqaddas to‘plami «Tripitaka» («Uch savat») uch bo‘limdan iborat: Vinaya-pitaka (rohiblar jamoasi va intizomi qoidalari), Sutta-pitaka (Buddaga nisbat berilgan nutq va suhbatlar) va Abxidxamma-pitaka (ta’limotning falsafiy tahlili). Ta’limotning markazida to‘rt oliy haqiqat turadi: hayotda azob (dukkha) bor; azobning sababi – istak va yopishib qolish; azobni to‘xtatish mumkin; buning yo‘li – sakkiz yo‘lli yo‘l (to‘g‘ri qarash, niyat, nutq, xatti-harakat, tirikchilik, sa’y-harakat, diqqat-e’tibor (hushyorlik) va ongni jamlash (konsentratsiya)). Buddaviylar, shuningdek, karma (ishlarning oqibati) va samsara (qayta tug‘ilishlar zanjiri)ga ishonadilar; samsaradan ozod bo‘lish holati – nirvana. Axloqiy asos sifatida ko‘pchilik buddaviylar besh qoidaga rioya qilishga intiladi: jonzotga zarar yetkazmaslik, o‘g‘rilik qilmaslik, axloqsizlikdan saqlanish, yolg‘on gapirmaslik va mast qiluvchi narsalardan tiyilish. «Uch javohir» – Budda, Dxarma (ta’limot) va Sangxa (jamoa). Asosiy yo‘nalishlar: Teravada (asosan Shri-Lanka va Janubi-Sharqiy Osiyo), Mahayana (Xitoy, Koreya, Yaponiya, Vyetnam) va Vajrayana (Tibet va Mo‘g‘uliston). Mahayana doirasida Dzen (xitoycha Chan) maktabi meditatsiyaga alohida e’tibor beradi. Kitobda «xinayana» va «lamaizm» atamalari uchraydi; hozir ko‘pincha mos ravishda «Teravada» va «Tibet buddaviyligi» deyiladi, chunki bu atamalarni ba’zi buddaviylar noo‘rin deb biladi. Tibet buddaviyligida Dalay-lama an’anaviy yetakchi sanaladi.
Jadval mashqi: juftlikda «to‘rt oliy haqiqat» va «sakkiz yo‘lli yo‘l»ni ikki ustunli jadvalga joylashtiring, har bir qismga o‘z so‘zlaringiz bilan bitta izoh yozing. So‘ng sinf bilan solishtirib, buddaviylikda meditatsiya qanday maqsadni ko‘zlashini muhokama qiling (bu amaliyotni bajarish emas, uni o‘rganish).