ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Buddaviylik ta’limoti

Darslar 7 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
7

Buddaviylik ta’limoti

Darslik: 42–47-betlar
MaqsadBuddaviylikning muqaddas matnlari, asosiy ta’limoti (to‘rt oliy haqiqat, sakkiz yo‘lli yo‘l, karma, nirvana) va yo‘nalishlarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Tripitaka · Tripitaka (“Three Baskets”)to‘rt oliy haqiqat · the Four Noble Truthskarma · karmanirvana · nirvana
Tushuntirish

Buddaviylikning qadimiy muqaddas to‘plami «Tripitaka» («Uch savat») uch bo‘limdan iborat: Vinaya-pitaka (rohiblar jamoasi va intizomi qoidalari), Sutta-pitaka (Buddaga nisbat berilgan nutq va suhbatlar) va Abxidxamma-pitaka (ta’limotning falsafiy tahlili). Ta’limotning markazida to‘rt oliy haqiqat turadi: hayotda azob (dukkha) bor; azobning sababi – istak va yopishib qolish; azobni to‘xtatish mumkin; buning yo‘li – sakkiz yo‘lli yo‘l (to‘g‘ri qarash, niyat, nutq, xatti-harakat, tirikchilik, sa’y-harakat, diqqat-e’tibor (hushyorlik) va ongni jamlash (konsentratsiya)). Buddaviylar, shuningdek, karma (ishlarning oqibati) va samsara (qayta tug‘ilishlar zanjiri)ga ishonadilar; samsaradan ozod bo‘lish holati – nirvana. Axloqiy asos sifatida ko‘pchilik buddaviylar besh qoidaga rioya qilishga intiladi: jonzotga zarar yetkazmaslik, o‘g‘rilik qilmaslik, axloqsizlikdan saqlanish, yolg‘on gapirmaslik va mast qiluvchi narsalardan tiyilish. «Uch javohir» – Budda, Dxarma (ta’limot) va Sangxa (jamoa). Asosiy yo‘nalishlar: Teravada (asosan Shri-Lanka va Janubi-Sharqiy Osiyo), Mahayana (Xitoy, Koreya, Yaponiya, Vyetnam) va Vajrayana (Tibet va Mo‘g‘uliston). Mahayana doirasida Dzen (xitoycha Chan) maktabi meditatsiyaga alohida e’tibor beradi. Kitobda «xinayana» va «lamaizm» atamalari uchraydi; hozir ko‘pincha mos ravishda «Teravada» va «Tibet buddaviyligi» deyiladi, chunki bu atamalarni ba’zi buddaviylar noo‘rin deb biladi. Tibet buddaviyligida Dalay-lama an’anaviy yetakchi sanaladi.

Buddaviylik
Tripitaka (“Uch savat”)Vinaya-pitaka; Sutta-pitaka; Abxidxamma-pitaka
Uch javohirBudda; Dxarma (ta’limot); Sangxa (jamoa)
Asosiy yo‘nalishlarTeravada – Shri-Lanka, Janubi-Sharqiy Osiyo; Mahayana – Xitoy, Koreya, Yaponiya, Vyetnam; Vajrayana – Tibet, Mo‘g‘uliston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Test oldidan o‘quvchi bir daqiqa jim o‘tirib, o‘nta sekin nafasni sanadi. U o‘zini xotirjamroq his qildi va birinchi savolni diqqat bilan o‘qidi. Diqqatni jamlash mashq qilsa rivojlanadigan ko‘nikma.

Kim ishlatadi

Sport murabbiylari musobaqa oldidan asabni tinchlantirish uchun sekin nafas olishni o‘rgatadi, musiqa o‘qituvchilari chiqishdan oldin jim lahzalardan foydalanadi. Ba’zi an’analarda, masalan zenda, o‘tirib meditatsiya qilish ham mashq qilinadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir daqiqa jim o‘tirib, o‘nta sekin nafasni sanang. O‘zingizni xotirjamroq his qilgan-qilmaganingizni kuzating.

Namunalar
Ikkinchi oliy haqiqat – azobning sababi istakdir. Masalan, buddaviy qarashga ko‘ra, har doim ko‘proq narsaga erishishga intilish ko‘ngilsizlik keltiradi; shuning uchun mushohada va o‘zini tiyish tavsiya etiladi.
Dzen maktabi (Chan) – Mahayana doirasidagi yo‘nalish; u V–VI asrlarda Xitoyda shakllangan deb hisoblanadi va keyinchalik Yaponiyada keng tarqaldi. Uning xarakterli amaliyoti – o‘tirib meditatsiya (dzazen).
Sinfda faoliyat

Jadval mashqi: juftlikda «to‘rt oliy haqiqat» va «sakkiz yo‘lli yo‘l»ni ikki ustunli jadvalga joylashtiring, har bir qismga o‘z so‘zlaringiz bilan bitta izoh yozing. So‘ng sinf bilan solishtirib, buddaviylikda meditatsiya qanday maqsadni ko‘zlashini muhokama qiling (bu amaliyotni bajarish emas, uni o‘rganish).

Mashq
1
Tripitakaning uch bo‘limini nomlang.
2
To‘rt oliy haqiqatni o‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
3
Teravada, Mahayana va Vajrayana qaysi mintaqalar bilan bog‘liq?
4
Nima uchun «xinayana» va «lamaizm» atamalari o‘rniga «Teravada» va «Tibet buddaviyligi» ishlatilishi tavsiya etiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →