Yahudiylik

Yahudiylik dunyodagi eng qadimgi dinlardan biri bo‘lib, an’anaga ko‘ra miloddan avvalgi 2-ming yillikda Yaqin Sharqda shakllangan va yahudiy xalqining dini hisoblanadi. Xalqning nomlari an’ana bo‘yicha Ya’qub payg‘ambar (ikkinchi nomi Isroil) va uning o‘g‘li Yahudo bilan bog‘lanadi, «ibriy» (yevrey) nomi esa qadimiy somiy ildizga borib taqaladi. Yahudiy an’anasiga ko‘ra Ibrohim ilk avlodlarni boshlab Mesopotamiyadan chiqqan, Muso boshchiligida xalq Misrdan chiqqan (ko‘p tadqiqotchilar buni taxminan mil. avv. XIII asrga, ya’ni taxm. 1250-yilga qo‘yadi), Dovud mil. avv. taxminan 1000-yilda podshohlikni birlashtirgan. Mil. avv. 722-yilda Isroil podshohligi Ossuriya, 586-yilda Yahudo podshohligi Bobil tomonidan zabt etilgan; Eron podshohi Kir II Bobilni egallagach (mil. avv. 539), mil. avv. 538-yildan surgundagi yahudiylarning bir qismi qaytib kela boshlagan. Milodiy 70-yilda rimliklar Quddusdagi Ikkinchi Ibodatxonani vayron qildilar va Yig‘i devori uning saqlangan qismi sifatida muqaddas hisoblanadi. Muqaddas matnlar: Tanax – Tavrot (Tora), Payg‘ambarlar (Neviim) va Kitoblar (Xetuvim); Talmud esa Tavrotni sharhlovchi an’anaviy to‘plam. Markaziy Osiyoda yahudiy jamoalari qadimdan Buyuk Ipak yo‘li shaharlarida yashagan (Marv topilmalari ilk asrlarga oid deb talqin qilinadi); XIX asrda Buxoro amirligi hududida «Buxoro yahudiylari» nomi bilan tanilgan va Samarqandda katta jamoa bo‘lgan.