ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Markaziy Osiyoda islom

Darslar 10 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
10

Markaziy Osiyoda islom

Darslik: 62–65-betlar
MaqsadIslomning Movarounnahrga kirib kelishi, sunniylik va hanafiy mazhabining qaror topishi hamda Qur’on va hadis manbalarining O‘zbekistonda o‘rganilishini bayon etish.
Yangi so‘zlar
Qur’oni karim · the Qur’anhadis · hadith (reported sayings and deeds of the Prophet)Xulafoi roshidin · the Rashidun (“Rightly Guided”) caliphsMovarounnahr · Transoxiana (Mawarannahr)
Tushuntirish

Islom VII asr boshida Arabistonda paydo bo‘lgan; musulmonlar e’tiqodiga ko‘ra, Muhammad payg‘ambarga (taxminan 570–632) Qur’on Alloh tomonidan vahiy qilingan. Muhammadning vafotidan so‘ng musulmonlar jamoasiga to‘rt xalifa – Abu Bakr (632–634), Umar ibn Xattob (634–644), Usmon ibn Affon (644–656) va Ali ibn Abu Tolib (656–661) – rahbarlik qildilar; bu davr «Xulafoi roshidin» («to‘g‘ri yo‘ldagi xalifalar») davri deb ataladi. VII asrda arab qo‘shinlari Xurosonga yetib keldi, VIII asr boshida (Qutayba ibn Muslim yurishlari, 705–715) Movarounnahr, ya’ni Amudaryo va Sirdaryo oralig‘i arab xalifaligiga qo‘shildi. Aholining islomni qabul qilishi uzoq jarayon bo‘ldi: tadqiqotchilar fikricha, IX–X asrlarga kelib, ayniqsa Somoniylar davrida, islom mahalliy aholining asosiy dini bo‘lib qoldi. O‘zbekiston hududida sunniylik, xususan, Hanafiy mazhabi keng yoyilgan. Musulmonlar uchun Qur’on – asosiy muqaddas manba, hadis – Muhammad payg‘ambarga nisbat beriladigan so‘z va xatti-harakatlar to‘plami bo‘lib, Qur’ondan keyingi manba hisoblanadi. An’anaga ko‘ra Qur’on Abu Bakr davrida sahifalarda jamlangan, Usmon davrida esa yagona nusxa asosida kitob holiga keltirilib, nusxalari mintaqalarga yuborilgan. Hadis ilmi sohasida Markaziy Osiyodan Imom Buxoriy (810–870, «al-Jome as-sahih»), Imom Termiziy va Imom Doramiy kabi olimlar yetishgan. Mustaqillik yillarida Qur’on va hadis to‘plamlari o‘zbek tilida nashr etildi; Qur’onning o‘zbekcha tarjimalaridan biri Alouddin Mansur tomonidan 1990–1992-yillarda jurnalda, 1992-yilda alohida kitob holida chop etilgan.

Xulafoi roshidin (632–661)
XalifaYillari
Abu Bakr632–634
Umar ibn Xattob634–644
Usmon ibn Affon644–656
Ali ibn Abu Tolib656–661
712≈ 94Milodiy yillar (Quyosh) — 622-yildanHijriy yillar (Oy)

712 milodiy ≈ 94 hijriy

H ≈ (G − 622) · 33 / 32

Hijriy yil 354 kun, milodiy yil 365 kun — 100 quyosh yili ≈ 103 oy yili

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi maktab devoriy gazetasi uchun maqollar to‘pladi va har bir maqolning yoniga uni kimdan yoki qaysi kitobdan olganini yozib qo‘ydi. Keyin kimdir manbani so‘ragan bo‘lsa, javob topildi. To‘plangan narsaning manbasini yozib borish yaxshi ilmiy odat.

Kim ishlatadi

Kutubxonachilar va tadqiqotchilar to‘plamlarni manbalari bilan yuritadi, jurnalistlar iqtiboslarning kimdanligini yozadi, muzey xodimlari buyumlarni ro‘yxatga olib, kelib chiqishini qayd etadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch xil odam yoki kitobdan bittadan maqol to‘plab, har birining manbasini yozing.

Namunalar
Qutayba ibn Muslim yurishlari: 705–715-yillarda arab qo‘shinlari Buxoro, Samarqand, Xorazm atroflariga yurish qildi. Bu voqea Movarounnahrning xalifalik tarkibiga kirishini boshlab berdi, lekin aholining islomni qabul qilishi asrlar davom etgan.
Imom Buxoriy (810–870) buxorolik muhaddis bo‘lib, «al-Jome as-sahih» to‘plamini tuzgan; unga sunniy musulmonlar katta hurmat bilan qaraydi. Uning nomi O‘zbekistonda ilmiy meros ramzi sifatida ham tilga olinadi.
Sinfda faoliyat

«Xalifalar jadvali» o‘yini: to‘rt xalifaning ismini, hukmronlik yillarini va davr davomiyligini jadvalda yozing; kim eng uzoq hukmronlik qilganini toping (javob: Usmon, 12 yil). Natijani juftlikda tekshiring.

Mashq
1
Xulafoi roshidin davrida kimlar xalifa bo‘lgan?
2
Movarounnahr nima va u qachon xalifalik tarkibiga kirgan?
3
Hadis nima va u Qur’ondan qanday farq qiladi?
4
Nima uchun Movarounnahrda islomning keng tarqalishi bir necha asr davom etgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →