Markaziy Osiyoda islom

Islom VII asr boshida Arabistonda paydo bo‘lgan; musulmonlar e’tiqodiga ko‘ra, Muhammad payg‘ambarga (taxminan 570–632) Qur’on Alloh tomonidan vahiy qilingan. Muhammadning vafotidan so‘ng musulmonlar jamoasiga to‘rt xalifa – Abu Bakr (632–634), Umar ibn Xattob (634–644), Usmon ibn Affon (644–656) va Ali ibn Abu Tolib (656–661) – rahbarlik qildilar; bu davr «Xulafoi roshidin» («to‘g‘ri yo‘ldagi xalifalar») davri deb ataladi. VII asrda arab qo‘shinlari Xurosonga yetib keldi, VIII asr boshida (Qutayba ibn Muslim yurishlari, 705–715) Movarounnahr, ya’ni Amudaryo va Sirdaryo oralig‘i arab xalifaligiga qo‘shildi. Aholining islomni qabul qilishi uzoq jarayon bo‘ldi: tadqiqotchilar fikricha, IX–X asrlarga kelib, ayniqsa Somoniylar davrida, islom mahalliy aholining asosiy dini bo‘lib qoldi. O‘zbekiston hududida sunniylik, xususan, Hanafiy mazhabi keng yoyilgan. Musulmonlar uchun Qur’on – asosiy muqaddas manba, hadis – Muhammad payg‘ambarga nisbat beriladigan so‘z va xatti-harakatlar to‘plami bo‘lib, Qur’ondan keyingi manba hisoblanadi. An’anaga ko‘ra Qur’on Abu Bakr davrida sahifalarda jamlangan, Usmon davrida esa yagona nusxa asosida kitob holiga keltirilib, nusxalari mintaqalarga yuborilgan. Hadis ilmi sohasida Markaziy Osiyodan Imom Buxoriy (810–870, «al-Jome as-sahih»), Imom Termiziy va Imom Doramiy kabi olimlar yetishgan. Mustaqillik yillarida Qur’on va hadis to‘plamlari o‘zbek tilida nashr etildi; Qur’onning o‘zbekcha tarjimalaridan biri Alouddin Mansur tomonidan 1990–1992-yillarda jurnalda, 1992-yilda alohida kitob holida chop etilgan.