Yahudiylik marosimlari va oqimlari

Yahudiy an’anasiga ko‘ra Xudo Musoga Sinay (Tur) tog‘ida O‘n amrni (ibr. «Aseret ha-Dibrot») bergan; unda yagona Xudoga imon, shanba kunini hurmat qilish, ota-onani hurmatlash, qotillik, o‘g‘rilik va yolg‘on guvohlikka yo‘l qo‘ymaslik kabi qoidalar bor (amrlarning raqamlanishi an’analarda biroz farq qiladi). Tavrot (Tora) besh kitobdan iborat: «Borliq» (Ibtido), «Chiqish», «Levit», «Sonlar» va «Ikkinchi qonun». Haftalik Shabat juma kuni quyosh botganda boshlanib, shanba oqshomida tugaydi; an’anaviy yahudiylikda bu kun dam olish va ibodatga bag‘ishlanadi, ish bajarilmaydi. Sinagoga – jamoa ibodat va Tavrotni o‘qish uchun yig‘iladigan joy; unda Aron Kodesh (Tavrot o‘ramlari saqlanadigan sandiq), Ner Tamid («abadiy chiroq») va bima (o‘qish minbari) bo‘ladi. Asosiy bayramlar: Rosh Ashona (yil boshi, tishre oyi), Yom Kipur (kechirim kuni, tishrening 10-kuni, ro‘za va tavba kuni), Pesax (Misrdagi qullikdan ozod bo‘lish xotirasi; nisan oyining 15-kunidan, matsa yeyiladi), Shavuot, Sukkot, Purim va Hanukka (sakkiz kun davom etadi; hanukkiya shamdonidan har kuni yana bir sham yoqiladi). Tarixiy oqimlar: saduqiylar, farziylar, essaniylar (mil. avv. II asr – milodiy I asr), qaroimlar (VIII asrdan), hasidiylar (XVIII asr), shuningdek XIX asrdan islohotchi va konservativ oqimlar. Ular marosimlarga munosabatda va zamonaviy hayotga moslashishda farqlanadi, ammo hammasi yahudiylik doirasida deb e’tirof etiladi.