Dinning paydo bo‘lishi va shakllari

Dinning kelib chiqishi haqida fanda ikki asosiy yondashuv bor. Teologik (diniy) yondashuvga ko‘ra yahudiylik, xristianlik va islomda Xudo ilk insonni yaratgan, keyinchalik odamlar asl ta’limotdan uzoqlashib, turli butlarga sig‘inishga o‘tgan; bu — shu dinlar ta’limotidagi qarash. Materialistik yondashuv dinni inson tafakkuri va ijtimoiy hayotining mahsuli deb tushuntiradi: Xerbert Spenser (1820–1903) ajdodlarga sig‘inishni, Maks Myuller (1823–1900) tabiat hodisalariga tavajjuhni asosiy deb hisoblagan; Charlz Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» (1859) asari ham bu qarashlarning rivojiga turtki bo‘lgan. Ilk e’tiqod shakllaridan animizm har bir narsada jon yoki ruh borligiga ishonadi, totemizm urug‘ni biror hayvon yoki o‘simlik bilan qarindoshlik rishtasi bog‘lab turadi, deb biladi, fetishizm ma’lum buyumlarga alohida kuch nisbat beradi, shamanizm esa ruhlar bilan muloqot qiluvchi shaxs (shomon) tasavvuriga tayanadi. Markaziy Osiyoda bo‘ri, ot, qushlar va chinor kabi daraxtlar qadimdan e’zozlangan; 1938-yilda Teshiktosh g‘oridan topilgan neandertal bola qabri totemizm bilan bog‘lanadigan eng qadimiy topilmalardan biri sifatida ko‘rsatiladi (tadqiqotchilar bu talqinni faraz sifatida bayon etadilar).