Dinning paydo bo‘lishi va shakllari
Dinning kelib chiqishi haqida fanda ikki asosiy yondashuv bor. Teologik (diniy) yondashuvga ko‘ra yahudiylik, xristianlik va islomda Xudo ilk insonni yaratgan, keyinchalik odamlar asl ta’limotdan uzoqlashib, turli butlarga sig‘inishga o‘tgan; bu — shu dinlar ta’limotidagi qarash. Materialistik yondashuv dinni inson tafakkuri va ijtimoiy hayotining mahsuli deb tushuntiradi: Xerbert Spenser (1820–1903) ajdodlarga sig‘inishni, Maks Myuller (1823–1900) tabiat hodisalariga tavajjuhni asosiy deb hisoblagan; Charlz Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» (1859) asari ham bu qarashlarning rivojiga turtki bo‘lgan. Ilk e’tiqod shakllaridan animizm har bir narsada jon yoki ruh borligiga ishonadi, totemizm urug‘ni biror hayvon yoki o‘simlik bilan qarindoshlik rishtasi bog‘lab turadi, deb biladi, fetishizm ma’lum buyumlarga alohida kuch nisbat beradi, shamanizm esa ruhlar bilan muloqot qiluvchi shaxs (shomon) tasavvuriga tayanadi. Markaziy Osiyoda bo‘ri, ot, qushlar va chinor kabi daraxtlar qadimdan e’zozlangan; 1938-yilda Teshiktosh g‘oridan topilgan neandertal bola qabri totemizm bilan bog‘lanadigan eng qadimiy topilmalardan biri sifatida ko‘rsatiladi (tadqiqotchilar bu talqinni faraz sifatida bayon etadilar).
| Teologik yondashuv | Xudo ilk insonni yaratgan; keyin odamlar butlarga o‘tgan |
|---|---|
| Materialistik yondashuv | Spenser (1820–1903): ajdodlarga sig‘inish; Myuller (1823–1900): tabiat hodisalari |
| Ilk e’tiqod shakllari | Animizm: har narsada jon yoki ruh bor; Totemizm: urug‘ va hayvon yoki o‘simlik qarindosh; Fetishizm: buyumlarga alohida kuch nisbat beriladi; Shamanizm: ruhlar bilan muloqot qiluvchi shomon |
Bir o‘quvchi hovlidan qadimiy ko‘rinishdagi tekis tosh topdi va uning nima uchun ishlatilgani haqida taxmin qildi. O‘qituvchi bu taxmin ekanini, uni tekshirish uchun yana qanday dalil kerakligini so‘radi. Taxmin va isbotlangan fakt boshqa-boshqa narsa.
Arxeologlar topilmalar haqida taxmin qiladi va dalil izlaydi, muzey saqlovchilari topilmalarni tavsiflaydi, tergovchilar guvohlik va izlarni solishtiradi.
Maktabdagi eskirgan bitta buyum (masalan, parta) haqida taxmin yozing va uni qanday dalil tasdiqlashini ayting.
«Qaysi shakl?» o‘yini: o‘qituvchi tavsif beradi (masalan, «urug‘ o‘zini burgut bilan qarindosh deb biladi»), o‘quvchilar kartochkada animizm, totemizm, fetishizm yoki shamanizm so‘zini ko‘rsatadi.