ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Dinning paydo bo‘lishi va shakllari

Darslar 3 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
3

Dinning paydo bo‘lishi va shakllari

Darslik: 13–19-betlar
MaqsadDinning kelib chiqishi haqidagi ikki yondashuvni va ilk diniy e’tiqod shakllarini (animizm, totemizm, fetishizm, shamanizm) Markaziy Osiyodan misollar bilan bayon etish.
Yangi so‘zlar
animizm · animismtotemizm · totemismfetishizm · fetishismshamanizm · shamanism
Tushuntirish

Dinning kelib chiqishi haqida fanda ikki asosiy yondashuv bor. Teologik (diniy) yondashuvga ko‘ra yahudiylik, xristianlik va islomda Xudo ilk insonni yaratgan, keyinchalik odamlar asl ta’limotdan uzoqlashib, turli butlarga sig‘inishga o‘tgan; bu — shu dinlar ta’limotidagi qarash. Materialistik yondashuv dinni inson tafakkuri va ijtimoiy hayotining mahsuli deb tushuntiradi: Xerbert Spenser (1820–1903) ajdodlarga sig‘inishni, Maks Myuller (1823–1900) tabiat hodisalariga tavajjuhni asosiy deb hisoblagan; Charlz Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» (1859) asari ham bu qarashlarning rivojiga turtki bo‘lgan. Ilk e’tiqod shakllaridan animizm har bir narsada jon yoki ruh borligiga ishonadi, totemizm urug‘ni biror hayvon yoki o‘simlik bilan qarindoshlik rishtasi bog‘lab turadi, deb biladi, fetishizm ma’lum buyumlarga alohida kuch nisbat beradi, shamanizm esa ruhlar bilan muloqot qiluvchi shaxs (shomon) tasavvuriga tayanadi. Markaziy Osiyoda bo‘ri, ot, qushlar va chinor kabi daraxtlar qadimdan e’zozlangan; 1938-yilda Teshiktosh g‘oridan topilgan neandertal bola qabri totemizm bilan bog‘lanadigan eng qadimiy topilmalardan biri sifatida ko‘rsatiladi (tadqiqotchilar bu talqinni faraz sifatida bayon etadilar).

Dinning kelib chiqishi
Teologik yondashuvXudo ilk insonni yaratgan; keyin odamlar butlarga o‘tgan
Materialistik yondashuvSpenser (1820–1903): ajdodlarga sig‘inish; Myuller (1823–1900): tabiat hodisalari
Ilk e’tiqod shakllariAnimizm: har narsada jon yoki ruh bor; Totemizm: urug‘ va hayvon yoki o‘simlik qarindosh; Fetishizm: buyumlarga alohida kuch nisbat beriladi; Shamanizm: ruhlar bilan muloqot qiluvchi shomon
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi hovlidan qadimiy ko‘rinishdagi tekis tosh topdi va uning nima uchun ishlatilgani haqida taxmin qildi. O‘qituvchi bu taxmin ekanini, uni tekshirish uchun yana qanday dalil kerakligini so‘radi. Taxmin va isbotlangan fakt boshqa-boshqa narsa.

Kim ishlatadi

Arxeologlar topilmalar haqida taxmin qiladi va dalil izlaydi, muzey saqlovchilari topilmalarni tavsiflaydi, tergovchilar guvohlik va izlarni solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi eskirgan bitta buyum (masalan, parta) haqida taxmin yozing va uni qanday dalil tasdiqlashini ayting.

Namunalar
Qadimgi turkiy rivoyatlarda bo‘ri bola uchun himoyachi sifatida tasvirlanadi, chunki bu hayvon urug‘ning timsoli bo‘lgan; bu totemizmga misol sifatida keltiriladi.
Ba’zi joylarda tumor yoki ko‘zmunchoq «baxt keltiradi» yoki «yomon ko‘zdan asraydi» deb ishonilgan; bu fetishizm unsurlariga misol. Bunday ishonchlarning ilmiy asosi yo‘q, lekin ular madaniyatning tarixiy qismi sifatida o‘rganiladi.
Sinfda faoliyat

«Qaysi shakl?» o‘yini: o‘qituvchi tavsif beradi (masalan, «urug‘ o‘zini burgut bilan qarindosh deb biladi»), o‘quvchilar kartochkada animizm, totemizm, fetishizm yoki shamanizm so‘zini ko‘rsatadi.

Mashq
1
Dinning kelib chiqishi haqidagi ikkita yondashuvni nomlang.
2
Animizm bilan totemizmning asosiy farqi nimada?
3
Teshiktosh g‘ori qayerda joylashgan va u nima bilan mashhur?
4
Nega olimlar Teshiktosh qabri talqinini «faraz» deb atashadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →