ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Kibermakonda din va axborot iste’moli madaniyati

Darslar 21 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
21

Kibermakonda din va axborot iste’moli madaniyati

Darslik: 123–127-betlar
MaqsadKibermakon, axborot xavfi va axborot iste’moli madaniyati tushunchalarini tushuntirish, internetda diniy ma’lumotlarni tekshirish va xavfsiz muloqot qoidalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
kibermakon · cyberspaceaxborot iste’moli madaniyati · culture of information consumptiondezinformatsiya · disinformationrasmiy manba · official (authoritative) source
Tushuntirish

«Kibermakon» (inglizcha cyberspace) atamasi 1982-yilda yozuvchi Uilyam Gibson tomonidan qo‘llanilgan; hozir u kompyuter tarmoqlari va internet hosil qilgan axborot muhitini bildiradi. Internetda din bilan bog‘liq ma’lumotlar juda ko‘p: muqaddas matnlar tarjimalari, ma’ruzalar, bayram tabriklari, jamoalarning sahifalari; bu ma’lumotlar bilim olish va muloqot uchun foydali. Shu bilan birga noto‘g‘ri yoki yolg‘on ma’lumotlar, shaxsiy qarashlarni «din» nomidan taqdim etish, kamsituvchi nutq, firibgarlik va ekstremistik targ‘ibot ham tarqaladi. Axborot iste’moli madaniyati – ma’lumotni saralash, baholash va mas’uliyat bilan tarqatish ko‘nikmasidir. Amaliy qoidalar: 1) manbani aniqlang (kim yozgan, qachon, qanday vakolati bor); 2) boshqa ishonchli manbalar bilan solishtiring, diniy masalada esa malakali olimlar yoki rasmiy diniy muassasalarga murojaat qiling; 3) hissiyotga ta’sir qiluvchi sarlavhalardan ehtiyot bo‘ling; 4) tekshirilmagan xabarni tarqatmang, «zanjir» xabarlariga javob bermang; 5) shaxsiy ma’lumotlarni notanishlarga bermang; 6) haqorat yoki tahdidni qonunga zid deb biling va kattalarga yoki vakolatli organga xabar bering. Konstitutsiya har kimga axborotni izlash, olish va tarqatish huquqini beradi, lekin qonun bilan belgilangan cheklovlar bilan; masalan, ekstremistik materiallarni tarqatish taqiqlangan. Muqaddas manbalarda ham xabarni tekshirishga undovchi ko‘rsatmalar bor deb ko‘rsatiladi (misol uchun, Qur’onning «Hujurot» surasidagi mashhur oyat). Eslab qoling: nafrat va bo‘hton tarqatish internetda ham jazosiz qolmaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi maktab tadbiridan olgan suratini sinf guruhiga joylamoqchi bo‘ldi va avval suratdagi sinfdoshlardan so‘radi. Bittasi suratda ko‘rinishni istamadi, shunda o‘quvchi boshqa suratni tanladi. Avval so‘rash ulashishni do‘stona va xavfsiz qiladi.

Kim ishlatadi

Jamoa sahifalari moderatorlari odamlar ma’lumotini ruxsatsiz ulashgan postlarni olib tashlaydi, jurnalistlar odam suratini ishlatishdan oldin ruxsat so‘raydi, o‘qituvchilar internetda xavfsiz odatlarni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Boshqa odam ishtirok etgan bitta surat yoki xabarni o‘ylab ko‘ring. Yozing: u odam bundan xabardormi va ulashishga rozi bo‘ladimi?

Namunalar
Siz «Bu xabarni 10 kishiga yuboring, aks holda baxtsizlik bo‘ladi» degan zanjir xabarni oldingiz. Tanqidiy yondashuv: isbotsiz qo‘rqitish, shu sababli uni tarqatmaslik va o‘chirish.
Diniy masala bo‘yicha anonim kanalda «fatvo» deb taqdim etilgan matn: muallif noma’lum, vakolati tasdiqlanmagan. To‘g‘ri yo‘l: rasmiy diniy muassasa yoki malakali olimdan so‘rash.
Sinfda faoliyat

Tekshiruv jadvali: bitta ommabop diniy mazmundagi postni tanlab (shaxsiy ma’lumotlarsiz), 6 ta mezon bo‘yicha baholang: muallif, sana, manba, dalil, hissiyot, boshqa manbalar bilan solishtirish.

Mashq
1
«Kibermakon» atamasi kim tomonidan va qachon qo‘llanilgan?
2
Internetdagi diniy ma’lumotni tekshirishning uchta qadamini yozing.
3
Nega hissiyotli sarlavhalardan ehtiyot bo‘lish kerak?
4
Zanjir xabarlarini (masalan, «10 kishiga yuboring») tarqatmaslik nima uchun to‘g‘ri?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliVakuumda tok bormi? Bobo radiosiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →