Islomdagi mazhablar va aqidaviy ta’limotlar

Islom ta’limotiga ko‘ra, Alloh – yagona Yaratuvchi; musulmonlar payg‘ambarlarga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, oxirat kuniga va taqdirga ishonadilar va Muhammadni oxirgi payg‘ambar deb biladilar. Amaliyotning besh asosi: shahodat (e’tiqod so‘zi), namoz, zakot, Ramazon oyi ro‘zasi va imkoni borlar uchun haj. Asosiy bayramlari – Ramazon hayiti (hijriy Shavvol oyining 1-kuni) va Qurbon hayiti (Zulhijja oyining 10-kuni); O‘zbekistonda ikkalasi ham rasmiy dam olish kunidir. Ali xalifaligi (656–661) davrida ichki nizolar tufayli islomda sunniylik, shialik va xorijiylik yo‘nalishlari shakllana boshladi; sunniylar musulmonlarning aksariyatini (taxminan 85–90 foizini) tashkil etadi. VIII–IX asrlarda sunniylik ichida to‘rt fiqhiy mazhab shakllandi: hanafiy (Abu Hanifa, 699–767), molikiy (Molik ibn Anas, taxm. 711–795), shofe’iy (Shofe’iy, 767–820) va hanbaliy (Ahmad ibn Hanbal, 780–855). Ular Qur’on va sunnatga tayanib hukm chiqaradi va asosiy masalalarda bir-birini inkor etmaydi, ba’zi fiqhiy masalalarda esa farq qiladi. Aqida masalalarini kalom ilmi o‘rganadi; sunniylikda ikki aqidaviy maktab bor: moturidiya (Abu Mansur Moturidiy, taxm. 870–944, Samarqand) va ash’ariya (Abul Hasan Ash’ariy, taxm. 873–936, Basra/Bag‘dod). Moturidiy aql va nazarni e’tirof etgani va hanafiylik bilan yaqinligi uchun Movarounnahrda keng tarqalgan. Mazhablar an’anaviy diniy ta’lim maktablaridir; siyosiy maqsadlar bilan tuzilgan va qonun bilan taqiqlangan tashkilotlar (masalan, O‘zbekistonda taqiqlangan «Hizb ut-tahrir») mazhab hisoblanmaydi.