ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Islomdagi mazhablar va aqidaviy ta’limotlar

Darslar 11 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
11

Islomdagi mazhablar va aqidaviy ta’limotlar

Darslik: 66–71-betlar
MaqsadIslom e’tiqodining asoslari, hayitlar, sunniylik, shialik va xorijiylikning kelib chiqishi hamda to‘rt fiqhiy mazhab va ikki aqidaviy maktab (moturidiya, ash’ariya)ni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
mazhab · school of law (madhhab)fiqh · Islamic jurisprudenceaqida · creed, doctrinekalom ilmi · theology (kalam)
Tushuntirish

Islom ta’limotiga ko‘ra, Alloh – yagona Yaratuvchi; musulmonlar payg‘ambarlarga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, oxirat kuniga va taqdirga ishonadilar va Muhammadni oxirgi payg‘ambar deb biladilar. Amaliyotning besh asosi: shahodat (e’tiqod so‘zi), namoz, zakot, Ramazon oyi ro‘zasi va imkoni borlar uchun haj. Asosiy bayramlari – Ramazon hayiti (hijriy Shavvol oyining 1-kuni) va Qurbon hayiti (Zulhijja oyining 10-kuni); O‘zbekistonda ikkalasi ham rasmiy dam olish kunidir. Ali xalifaligi (656–661) davrida ichki nizolar tufayli islomda sunniylik, shialik va xorijiylik yo‘nalishlari shakllana boshladi; sunniylar musulmonlarning aksariyatini (taxminan 85–90 foizini) tashkil etadi. VIII–IX asrlarda sunniylik ichida to‘rt fiqhiy mazhab shakllandi: hanafiy (Abu Hanifa, 699–767), molikiy (Molik ibn Anas, taxm. 711–795), shofe’iy (Shofe’iy, 767–820) va hanbaliy (Ahmad ibn Hanbal, 780–855). Ular Qur’on va sunnatga tayanib hukm chiqaradi va asosiy masalalarda bir-birini inkor etmaydi, ba’zi fiqhiy masalalarda esa farq qiladi. Aqida masalalarini kalom ilmi o‘rganadi; sunniylikda ikki aqidaviy maktab bor: moturidiya (Abu Mansur Moturidiy, taxm. 870–944, Samarqand) va ash’ariya (Abul Hasan Ash’ariy, taxm. 873–936, Basra/Bag‘dod). Moturidiy aql va nazarni e’tirof etgani va hanafiylik bilan yaqinligi uchun Movarounnahrda keng tarqalgan. Mazhablar an’anaviy diniy ta’lim maktablaridir; siyosiy maqsadlar bilan tuzilgan va qonun bilan taqiqlangan tashkilotlar (masalan, O‘zbekistonda taqiqlangan «Hizb ut-tahrir») mazhab hisoblanmaydi.

MazhabAsoschisiYillari
HanafiyAbu Hanifa699–767
MolikiyMolik ibn Anastaxm. 711–795
Shofe’iyShofe’iy767–820
HanbaliyAhmad ibn Hanbal780–855
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki o‘quvchi bir masalani turlicha usul bilan yechdi va ikkalasi ham to‘g‘ri javob oldi. Ular qadamlarini solishtirib, masalani chuqurroq tushundi. Bir xil asosga ega usullar bir-biridan farq qilishi va ikkalasi ham o‘rinli bo‘lishi mumkin. (Bu o‘xshatish.)

Kim ishlatadi

Tadqiqotchilar turli yondashuvlarni taqqoslaydi, o‘qituvchilar bir masalaning bir necha yechimini ko‘rsatadi, muharrirlar farqli qarashlarni xolis bayon qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

24 × 5 ni ikki xil usulda hisoblab, qadamlarni solishtiring.

Namunalar
Hanafiy mazhabida hukm chiqarishda Qur’on, sunnat, ijmo va qiyos asosiy dalillardir; Abu Hanifa qulaylik uchun «istehson» usulidan ham foydalangan. Bu usul turmush qiyinchiliklarini hisobga olishga imkon bergan.
Aqidaviy maktabMoturidiyaAsh’ariya
AsoschisiAbu Mansur MoturidiyAbul Hasan Ash’ariy
Yillaritaxm. 870–944taxm. 873–936
JoyiSamarqandBasra/Bag‘dod
Moturidiya va ash’ariya ikkalasi ham sunniylikka mansub. Ular aql va naqlning o‘rni, inson ixtiyori kabi masalalarda nuqtai nazarlari bilan farqlansa-da, bir-birini sunniylikdan chiqargan deb hisoblamaydi.
Sinfda faoliyat

Xarita ustida: to‘rt mazhabning an’anaviy tarqalgan mintaqalarini (Hanafiy – Markaziy va Janubiy Osiyo, Turkiya; Molikiy – Shimoliy Afrika; Shofe’iy – Janubi-Sharqiy Osiyo, Sharqiy Afrika; Hanbaliy – Arabiston yarim oroli) belgilang.

Mashq
1
Islom amaliyotining besh asosini sanang.
2
To‘rt sunniy mazhab asoschilarini va ularning yashagan yillarini ayting.
3
Moturidiya ta’limotiga kim asos solgan va qaysi hududda tarqalgan?
4
Nima uchun «Hizb ut-tahrir» kabi tashkilotlarni mazhab deb bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil qori toza suvmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →