Yurtimiz mutafakkirlarining jahon ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi
IX–XII asrlar hamda XIV–XVI asrlar Markaziy Osiyo ilm-fani rivojlangan ikki yuksalish davri deb hisoblanadi: birinchisi Abbosiylar davridagi Bag‘dod «Bilimlar uyi» va Xorazm, Buxoro, Samarqand ilmiy muhiti bilan, ikkinchisi Temuriylar davri bilan bog‘liq; olimlar ularni «Sharq Uyg‘onish davri» deb ham ataydi, bu atama shartli. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (taxm. 780–taxm. 850) algebraga oid asarida masalalarni yechishning tizimli usullarini bayon etgan; «algebra» atamasi uning asari nomidagi «al-jabr», «algoritm» so‘zi esa uning nomi bilan bog‘liq. Ahmad Farg‘oniy (IX asr) astronomiyaga oid asar yozgan va Qohirada Nil suv sathini o‘lchovchi nilometrni qurgan (861). Abu Nasr Forobiy (taxm. 872–950) falsafa va mantiqda «Ikkinchi muallim» nomi bilan mashhur. Abu Rayhon Beruniy (973–taxm. 1050) astronomiya, geodeziya, geografiya va tarix bo‘yicha asarlar yozgan, Yer radiusini hisoblagan. Abu Ali ibn Sino (980–1037)ning «Tib qonunlari» asari Yevropa universitetlarida uzoq asrlar tibbiyot darsligi sifatida foydalanilgan. Diniy ilmlarda Imom Buxoriy (810–870) va Imom Termiziy (824–892) hadis to‘plamlarini tuzgan, Abu Mansur Moturidiy (870–944) kalom ilmida, Burhoniddin Marg‘inoniy (1123–1197) fiqhda («Hidoya»), Mahmud Zamaxshariy (1075–1144) tafsir va tilshunoslikda mashhur bo‘lgan. Temuriylar davrida Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) Samarqandda rasadxona qurdirib yulduzlar jadvalini tuzdi, Alisher Navoiy (1441–1501) turkiy adabiyotni yuksaltirdi. Ularning aksariyati ham dunyoviy, ham diniy ilmlarni egallagan.
Vaqt chizig‘i: 10 ta olimni (Xorazmiy, Buxoriy, Termiziy, Forobiy, Moturidiy, Beruniy, Ibn Sino, Zamaxshariy, Marg‘inoniy, Ulug‘bek) tug‘ilgan yili bo‘yicha tartiblang va har biriga bitta soha yozing.