ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Yurtimiz mutafakkirlarining jahon ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi

Darslar 14 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
14

Yurtimiz mutafakkirlarining jahon ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi

Darslik: 82–90-betlar
MaqsadMarkaziy Osiyodan chiqqan o‘rta asr olimlari va mutafakkirlarining fan hamda diniy ilmlar sohasidagi asosiy xizmatlarini sanalar bilan bayon etish.
Yangi so‘zlar
Sharq Uyg‘onish davri · the Eastern Renaissance (Islamic Golden Age)algebra · algebramuhaddis · hadith scholarusturlob · astrolabe
Tushuntirish

IX–XII asrlar hamda XIV–XVI asrlar Markaziy Osiyo ilm-fani rivojlangan ikki yuksalish davri deb hisoblanadi: birinchisi Abbosiylar davridagi Bag‘dod «Bilimlar uyi» va Xorazm, Buxoro, Samarqand ilmiy muhiti bilan, ikkinchisi Temuriylar davri bilan bog‘liq; olimlar ularni «Sharq Uyg‘onish davri» deb ham ataydi, bu atama shartli. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (taxm. 780–taxm. 850) algebraga oid asarida masalalarni yechishning tizimli usullarini bayon etgan; «algebra» atamasi uning asari nomidagi «al-jabr», «algoritm» so‘zi esa uning nomi bilan bog‘liq. Ahmad Farg‘oniy (IX asr) astronomiyaga oid asar yozgan va Qohirada Nil suv sathini o‘lchovchi nilometrni qurgan (861). Abu Nasr Forobiy (taxm. 872–950) falsafa va mantiqda «Ikkinchi muallim» nomi bilan mashhur. Abu Rayhon Beruniy (973–1048) astronomiya, geodeziya, geografiya va tarix bo‘yicha asarlar yozgan, Yer radiusini hisoblagan. Abu Ali ibn Sino (980–1037)ning «Tib qonunlari» asari Yevropa universitetlarida uzoq asrlar tibbiyot darsligi sifatida foydalanilgan. Diniy ilmlarda Imom Buxoriy (810–870) va Imom Termiziy (824–892) hadis to‘plamlarini tuzgan, Abu Mansur Moturidiy (870–944) kalom ilmida, Burhoniddin Marg‘inoniy (1123–1197) fiqhda («Hidoya»), Mahmud Zamaxshariy (1075–1144) tafsir va tilshunoslikda mashhur bo‘lgan. Temuriylar davrida Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) Samarqandda rasadxona qurdirib yulduzlar jadvalini tuzdi, Alisher Navoiy (1441–1501) turkiy adabiyotni yuksaltirdi. Ularning aksariyati ham dunyoviy, ham diniy ilmlarni egallagan.

OlimYillariSoha
Al-Xorazmiytaxm. 780–taxm. 850Algebra
Forobiytaxm. 872–950Falsafa va mantiq
Beruniy973–1048Astronomiya, geodeziya, geografiya, tarix
Ibn Sino980–1037Tibbiyot
Imom Buxoriy810–870Hadis
Imom Termiziy824–892Hadis
Moturidiy870–944Kalom
Zamaxshariy1075–1144Tafsir va tilshunoslik
Marg‘inoniy1123–1197Fiqh («Hidoya»)
Ulug‘bek1394–1449Astronomiya
Navoiy1441–1501Turkiy adabiyot
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf maktab bog‘idan necha o‘quvchi foydalanganini har hafta jadvalga yozib bordi, yoniga sana va ob-havoni qo‘shdi. Bir yildan keyin yangi sinf shu jadvaldan ekish uchun qulay kunlarni tanladi. Ehtiyotkorlik bilan yuritilgan yozuvlar tuzilganidan ancha keyin ham odamlarga xizmat qiladi.

Kim ishlatadi

Astronomlar va meteorologlar kuzatuvlarning uzun jadvallarini yuritadi, dehqonlar va bog‘bonlar bu yilni oldingi yillar bilan solishtiradi, olimlar eski yozuvlarni yangi o‘lchovlar bilan tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch kun davomida har kuni bitta kuzatuvni (masalan, osmon qanday ko‘rinishini) sana bilan kichik jadvalga yozing.

Namunalar
«Algoritm» so‘zi al-Xorazmiy nomining lotincha shaklidan kelib chiqqan; zamonaviy kompyuter dasturlash tilida bu so‘z hisoblash qadamlari tartibini bildiradi. Bu ilm tarixida o‘rta asr merosi bugungi texnologiyalar bilan bog‘langanini ko‘rsatadi.
Ulug‘bek rasadxonasi (Samarqand, 1420-yillar) katta asbob yordamida yulduzlar o‘rnini aniqlagan; olimlar jadvali «Ziji jadidi Ko‘ragoniy» (yoki «Ziji Sultoniy») nomi bilan mashhur. Ulug‘bek shu bilan birga madrasalar ham qurdirgan.
Sinfda faoliyat

Vaqt chizig‘i: 10 ta olimni (Xorazmiy, Buxoriy, Termiziy, Forobiy, Moturidiy, Beruniy, Ibn Sino, Zamaxshariy, Marg‘inoniy, Ulug‘bek) tug‘ilgan yili bo‘yicha tartiblang va har biriga bitta soha yozing.

Mashq
1
«Algebra» va «algoritm» so‘zlari qaysi olim bilan bog‘liq?
2
Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarining ahamiyati nimada?
3
Imom Buxoriy va Imom Termiziy qaysi sohada xizmat qilgan va ular qaysi asrda yashagan?
4
Nima uchun ko‘plab o‘rta asr olimlarini ham dunyoviy, ham diniy ilmlarni bilgan deb ta’riflash mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuz suvni tezroq qaynatadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →