ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Buddaviylik

Darslar 6 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
6

Buddaviylik

Darslik: 37–41-betlar
MaqsadBuddaviylikning paydo bo‘lishi, tarqalishi va O‘zbekiston janubidagi buddaviy yodgorliklarni bayon etish.
Yangi so‘zlar
stupa · stupa (reliquary mound)monastir (sangarama) · monastery (sangharama)Kushon podshohligi · the Kushan EmpireIpak yo‘li · the Silk Road
Tushuntirish

Buddaviylik Shimoliy Hindistonda mil. avv. VI–V asrlarda paydo bo‘lgan; uning asoschisi Siddxarta Gautama (Budda, «Uyg‘ongan») hisoblanadi. An’anaviy sanalar taxminan mil. avv. 563–483 yillar, ammo ko‘p zamonaviy tadqiqotchilar uning hayotini bir asrcha keyinroq deb hisoblaydilar, shuning uchun sanalar taxminiydir. Rivoyatga ko‘ra, Budda vafotidan so‘ng uning kuli sakkiz jamoaga bo‘lib berilgan va ular ustiga stupalar qurilgan. Mil. avv. III asrda podshoh Ashoka (taxm. 268–232 mil. avv.) davrida buddaviylik Hindiston tashqarisiga tarqala boshladi; keyinchalik u Hindistonda asta susayib, Osiyoning boshqa mintaqalarida kuchaydi: Xitoyga milodiy I asrda, Koreyaga IV asrda, Yaponiyaga VI asrda, Tibetga VII asrda yetib borgan. Ipak yo‘li orqali buddaviylik Markaziy Osiyoga ham kirdi. Milodning I–III asrlarida hozirgi O‘zbekiston janubi Kushon podshohligi tarkibida bo‘lib, bu yerda buddaviylik keng yoyilgan. Termiz atrofida Qoratepa, Fayoztepa, Ayritom, Dalvarzintepa kabi buddaviy majmualar (stupalar, monastirlar, haykallar) arxeologlar tomonidan o‘rganilgan; xitoylik ziyoratchi Syuan-szan VII asr boshida Termizda o‘nga yaqin monastir va mingga yaqin rohib borligini yozgan. Taxminan V–VIII asrlarda mintaqada boshqa dinlar, keyinchalik islom kengayib bordi.

Sana (taxminan)Voqea
mil. avv. 563–483 (an’anaviy)Siddxarta Gautama – Budda
mil. avv. 268–232Ashoka davri: Hindiston tashqarisiga tarqalish
mil. I–III asrlarKushon davri: O‘zbekiston janubi, Termiz atrofi
I / IV / VI / VII asrlarXitoy / Koreya / Yaponiya / Tibet
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Loyiha uchun sinfdagi har bir o‘quvchi bozorda sotiladigan, uzoqdan kelgan bitta narsa uchun devordagi xaritaga kartochka qo‘ydi va uning yo‘lini chiziq bilan chizdi. Chiziqlar kesishganini ko‘rib, sinf mol ham, g‘oya ham bir xil yo‘llar bo‘ylab yurishini tushundi.

Kim ishlatadi

Sayyohlik yo‘lboshchilari savdo yo‘llari mol va g‘oyalarni qanday tashiganini tushuntiradi, arxeologlar buyumlar qayerda yasalganini aniqlaydi, xaritachilar joylar orasidagi yo‘llarni chizadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda bitta oddiy narsani tanlang, u qayerdan kelgan bo‘lishi mumkinligini kattalardan so‘rang va yo‘lini qog‘ozga chiziq qilib chizing.

Namunalar
Hozirgi chegaralarTermizHindistonO‘zbekiston
Dalvarzintepadagi ibodatxonadan loydan yasalib, qizil rangga bo‘yalgan, tik turgan Budda haykali topilgan; Fayoztepadan esa toshdan ishlangan «Budda rohiblar bilan» kompozitsiyasi (milodiy I–II asrlar) ma’lum. Ikkalasi ham Termiz atrofidagi buddaviy san’at namunalari sifatida grek-buddaviy (Gandxara) uslubi bilan solishtiriladi.
Buddaning avvalgi hayotlari haqidagi «Jataka» hikoyalarida u turli jonzotlar qiyofasida tasvirlanadi. Buddaviylar bu hikoyalarni axloqiy saboq beruvchi an’anaviy matnlar sifatida qadrlaydi; tarixchilar ularni tarixiy hujjat emas, diniy adabiyot sifatida o‘rganadi.
Sinfda faoliyat

Xaritada Hindiston, Xitoy, Koreya, Yaponiya, Tibet va Termizni topib, buddaviylik tarqalgan sanalarni (I, IV, VI, VII asr) tegishli joylarga yozib chiqing va yo‘nalishni strelkalar bilan ko‘rsating.

Mashq
1
Buddaviylik qayerda va qachon paydo bo‘lgan?
2
Termiz atrofidagi to‘rtta buddaviy yodgorlikni sanang.
3
Kushon davrida buddaviylikning Surxondaryoda yoyilishiga qaysi omil yordam bergan?
4
Nega Budda hayotining sanalari «taxminiy» deb yoziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →