Buddaviylik

Buddaviylik Shimoliy Hindistonda mil. avv. VI–V asrlarda paydo bo‘lgan; uning asoschisi Siddxarta Gautama (Budda, «Uyg‘ongan») hisoblanadi. An’anaviy sanalar taxminan mil. avv. 563–483 yillar, ammo ko‘p zamonaviy tadqiqotchilar uning hayotini bir asrcha keyinroq deb hisoblaydilar, shuning uchun sanalar taxminiydir. Rivoyatga ko‘ra, Budda vafotidan so‘ng uning kuli sakkiz jamoaga bo‘lib berilgan va ular ustiga stupalar qurilgan. Mil. avv. III asrda podshoh Ashoka (taxm. 268–232 mil. avv.) davrida buddaviylik Hindiston tashqarisiga tarqala boshladi; keyinchalik u Hindistonda asta susayib, Osiyoning boshqa mintaqalarida kuchaydi: Xitoyga milodiy I asrda, Koreyaga IV asrda, Yaponiyaga VI asrda, Tibetga VII asrda yetib borgan. Ipak yo‘li orqali buddaviylik Markaziy Osiyoga ham kirdi. Milodning I–III asrlarida hozirgi O‘zbekiston janubi Kushon podshohligi tarkibida bo‘lib, bu yerda buddaviylik keng yoyilgan. Termiz atrofida Qoratepa, Fayoztepa, Ayritom, Dalvarzintepa kabi buddaviy majmualar (stupalar, monastirlar, haykallar) arxeologlar tomonidan o‘rganilgan; xitoylik ziyoratchi Syuan-szan VII asr boshida Termizda o‘nga yaqin monastir va mingga yaqin rohib borligini yozgan. Taxminan V–VIII asrlarda mintaqada boshqa dinlar, keyinchalik islom kengayib bordi.