☰ Mundarija · Dunyo dinlari tarixi

Fan va din

Darslar 2 · 1 ta dars · Z. Islomov, D. Rahimjonov, J. Najmiddinov. Dunyo dinlari tarixi, 10-sinf, 1-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017
2

Fan va din

Darslik: 9–12-betlar
MaqsadFan va din munosabatlarining tarixdagi shakllarini (uyg‘unlik, ziddiyat) misollar bilan tavsiflash.
Yangi so‘zlar
falsafa · philosophymutaassiblik · fanaticism, intolerant zealUyg‘onish davri · the Renaissancedunyoviy va diniy ilmlar · secular and religious sciences
Tushuntirish

Fan va din tarixda turli shakldagi munosabatda bo‘lgan. Qadimgi Yunonistonda Suqrot, Aflotun va Arastu uchun bilimning katta qismi falsafa doirasida birlashgan edi. O‘rta asr Markaziy Osiyosi va Yaqin Sharqida Al-Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino kabi olimlar matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafa bilan shug‘ullanib, diniy ilmlarni ham chuqur bilganlar; tarixchilar bu davrda fan va din asosan bir-birini to‘ldirgan, deb hisoblaydilar. XVI asrdan bu hududda ilmiy faoliyat sustlashgan; buning sabablari ko‘p (iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy omillar) va olimlar ular haqida bir fikrda emas. Yevropada esa Uyg‘onish davri va yangi kashfiyotlar chog‘ida ba’zi nazariyalar cherkov tomonidan e’tiroz bilan kutib olindi: Kopernik (1543) quyosh markazli tizimni taklif qildi, Jordano Bruno 1600-yilda Rim inkvizitsiyasi hukmi bilan kuydirildi, Galileo Galiley esa 1633-yilda sud qilinib, uy qamog‘ida saqlandi. XX asrda ba’zi mamlakatlarda davlat ateizmni qo‘llab-quvvatladi va dinga e’tiqod qiluvchilar bosimga uchradi; bu ham fan va din munosabatiga siyosat aralashganining misolidir.

Namunalar
Ibn Sino (980–1037) «Tib qonunlari» asarida tibbiy bilimlarni tizimlashtirgan; u tabib va faylasuf bo‘lishi bilan birga diniy masalalarda ham asarlar yozgan. Bu o‘rta asr Sharqida bilim sohalari uyg‘un bo‘lganiga misol.
Galileo ishi (1633): teleskop kuzatuvlariga asoslangan g‘oyalar cherkov sudida muhokama qilindi. Tarixchilar bu voqeaga fan va din qarama-qarshiligining ramzi sifatida qarashadi, ammo unda siyosiy va shaxsiy omillar ham ta’sir qilgan, deb ta’kidlashadi.
Sinfda faoliyat

«Fan va din» mavzusida 2 daqiqalik debat: bir guruh «tarixda ular uyg‘un bo‘lgan», ikkinchisi «tarixda ziddiyat ham bo‘lgan» tezisini tarixiy misollar bilan himoya qiladi. Maqsad – dalillarni solishtirish, kim «haq»ligini aniqlash emas.

Mashq
1
Qaysi o‘rta asr olimlari Markaziy Osiyodan chiqqan? Uchtasini ayting.
2
Kopernik, Bruno va Galileyning nomlari nima bilan bog‘liq?
3
Nega tarixchilar fan va din munosabatini faqat «ziddiyat» yoki faqat «uyg‘unlik» deb baholashni to‘g‘ri deb hisoblamaydi?
4
Quyidagilarni xronologik tartibda joylashtiring: Galileo sudi, Bruno hukmi, Kopernikning asari.