Tasavvuf va tariqatlar

Tasavvuf – islomning ichki, ma’naviy yo‘nalishi; uning maqsadi – nafsni tarbiyalash, axloqni sayqallash va ma’naviy kamolotga intilish. «Tasavvuf» so‘zining kelib chiqishi haqida bir necha izoh bor; mashhur izohlardan biriga ko‘ra, u arabcha «suf» (jun) so‘zidan olingan, chunki dastlabki so‘fiylar jun kiyim kiyganlar. «Tariqat» – «yo‘l» degani; tasavvufda bu murshid (pir) rahbarligida Qur’on, hadis va sahobalar yo‘l-yo‘rig‘iga tayanib ishlab chiqilgan ma’naviy poklanish usuli, shuningdek, shu yo‘l izdoshlarining uyushmasidir. Tasavvufda zikr (Allohni yodga olish) va suhbat muhim o‘rin tutadi. Markaziy Osiyoda uchta yirik tariqat shakllangan: Yassaviya (XII asr; asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy, vaf. taxm. 1166, «Devoni hikmat» muallifi, maqbarasi Turkistonda – Amir Temur davrida qurilgan), Kubraviya (Najmiddin Kubro, 1145–1221, Xorazm; u 1221-yilda Urganchni mo‘g‘ullar bosqini vaqtida himoya qilib halok bo‘lgan, deyiladi) va Naqshbandiya (Bahouddin Naqshband, 1318–1389, Buxoro yaqinida). Naqshbandiya ta’limotining bir shiori – «dil ba yor, dast ba kor» (qalb Alloh bilan, qo‘l esa ish bilan band bo‘lsin): bu oila qurish va halol mehnat bilan tirikchilik qilishni rad etmaydi. Naqshbandiylikda zikr asosan ichda (yashirin) aytiladi, tarbiyaning asosiy usuli esa suhbat hisoblanadi. Tasavvuf tarixi va tariqatlar ilmiy o‘rganiladi; ularga e’tiqod yoki munosabat turlicha bo‘lib, ba’zi olimlar tasavvufni ma’naviy meros sifatida qadrlaydi, ba’zilar tanqidiy qaraydi.