Tasavvuf va tariqatlar
Tasavvuf – islomning ichki, ma’naviy yo‘nalishi; uning maqsadi – nafsni tarbiyalash, axloqni sayqallash va ma’naviy kamolotga intilish. «Tasavvuf» so‘zining kelib chiqishi haqida bir necha izoh bor; mashhur izohlardan biriga ko‘ra, u arabcha «suf» (jun) so‘zidan olingan, chunki dastlabki so‘fiylar jun kiyim kiyganlar. «Tariqat» – «yo‘l» degani; tasavvufda bu murshid (pir) rahbarligida Qur’on, hadis va sahobalar yo‘l-yo‘rig‘iga tayanib ishlab chiqilgan ma’naviy poklanish usuli, shuningdek, shu yo‘l izdoshlarining uyushmasidir. Tasavvufda zikr (Allohni yodga olish) va suhbat muhim o‘rin tutadi. Markaziy Osiyoda uchta yirik tariqat shakllangan: Yassaviya (XII asr; asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy, vaf. taxm. 1166, «Devoni hikmat» muallifi, maqbarasi Turkistonda – Amir Temur davrida qurilgan), Kubraviya (Najmiddin Kubro, 1145–1221, Xorazm; u 1221-yilda Urganchni mo‘g‘ullar bosqini vaqtida himoya qilib halok bo‘lgan, deyiladi) va Naqshbandiya (Bahouddin Naqshband, 1318–1389, Buxoro yaqinida). Naqshbandiya ta’limotining bir shiori – «dil ba yor, dast ba kor» (qalb Alloh bilan, qo‘l esa ish bilan band bo‘lsin): bu oila qurish va halol mehnat bilan tirikchilik qilishni rad etmaydi. Naqshbandiylikda zikr asosan ichda (yashirin) aytiladi, tarbiyaning asosiy usuli esa suhbat hisoblanadi. Tasavvuf tarixi va tariqatlar ilmiy o‘rganiladi; ularga e’tiqod yoki munosabat turlicha bo‘lib, ba’zi olimlar tasavvufni ma’naviy meros sifatida qadrlaydi, ba’zilar tanqidiy qaraydi.
| Tariqat | Asoschisi, yillari, joyi |
|---|---|
| Yassaviya (XII asr) | Xoja Ahmad Yassaviy (vaf. taxm. 1166), Turkiston |
| Kubraviya | Najmiddin Kubro (1145–1221), Xorazm |
| Naqshbandiya | Bahouddin Naqshband (1318–1389), Buxoro yaqinida |
O‘quvchi kutubxonada eski she’rlar to‘plamidan eskirgan so‘zlarni topdi va ularning ma’nosini lug‘atdan aniqladi. Shunda o‘tmishda odamlar qanday gapirgani haqida tasavvur paydo bo‘ldi. Eski adabiy manbalar tilning va madaniyatning tarixini ko‘rsatadi.
Adabiyotshunoslar eski matnlarni o‘rganadi, tarjimonlar qadimiy so‘zlarni zamonaviy tilga o‘giradi, til o‘qituvchilari so‘zlarning tarixini tushuntiradi.
Eski bir maqol yoki qadimiy so‘zni toping va uni hozirgi tilda o‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
Tariqatlar jadvali: Yassaviya, Kubraviya, Naqshbandiya – asoschisi, asr, hudud, bitta xususiyati. Jadvalni 4 daqiqada juftlikda to‘ldiring va yodingizdan tekshiring.