ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

O‘simliklar dunyosi va gerbariy

Darslar 13–14 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, Z. Tillayeva. Biologiya 5-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2020
13

O‘simliklar dunyosi

Darslik: 35–39-betlar
MaqsadO‘simlikning vegetativ va generativ organlarini, o‘simliklarning ahamiyatini va sistematik birliklarni tushuntiradi, o‘simlikni sistematik o‘rniga qarab ta’riflaydi.
Yangi so‘zlar
vegetativ organlar · vegetative organs (root, stem, leaf)generativ organlar · generative organs (flower, fruit, seed)produtsent · producer, makes organic mattersistematik birliklar · taxonomic units
Tushuntirish

O‘simliklar tuproqqa birikib o‘sadi, yashil o‘simliklar fotosintez qilib karbonat angidrid va suvdan glyukoza hosil qiladi va kislorod ajratadi; boshqa tirik organizmlar kabi ular ham nafas oladi (kislorod yutib, karbonat angidrid ajratadi). Tanasi vegetativ va generativ organlardan iborat. Vegetativ organlar – ildiz, poya, barg – oziqlanish, o‘sish va rivojlanishni ta’minlaydi. Generativ organlar – gul, meva, urug‘ – ko‘payish va tarqalishni ta’minlaydi. Organlar to‘qimalardan (qoplovchi, asosiy, mexanik, o‘tkazuvchi, hosil qiluvchi, ajratuvchi) tuzilgan. O‘simliklar tabiatda kislorod chiqaradi, organik modda hosil qiluvchi produtsent bo‘ladi, oziq zanjirining boshlanishini tashkil qiladi, suv bug‘latib havoni namlaydi. Odam ularni oziq-ovqat, dori, yem-xashak, xomashyo (yog‘och, paxta) va manzarali o‘simlik sifatida ishlatadi. Sistematikaga shved olimi Karl Linney asos solgan. O‘simliklar o‘xshashligiga qarab guruhlanadi: tur → turkum → oila → sinf → bo‘lim → o‘simliklar dunyosi. Masalan, dorivor qoqio‘t: bo‘lim – yopiq urug‘lilar, sinf – ikki urug‘pallalilar, oila – qoqio‘tdoshlar, turkum – qoqio‘t, tur – dorivor qoqio‘t. Makkajo‘xori esa bir urug‘pallalilar sinfi, bug‘doydoshlar oilasiga kiradi; tur nomi – makkajo‘xori.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘simlik turli joylarda turlicha nom bilan ataladi. Chalkashmaslik uchun olimlar har bir tur uchun bitta ilmiy nom qabul qilgan. Shuning uchun turli mamlakatlardagi mutaxassislar o‘zaro bir o‘simlik haqida gaplashganda adashmaydi.

Kim ishlatadi

Botanik o‘simlikni guruhiga qarab nomlaydi, urug‘ yetishtiruvchi to‘g‘ri navni yuboradi, o‘rmonchi ro‘yxatdagi turlarni qayd etadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir o‘simlikni uchta belgi bilan (rangi, shakli, qayerda o‘sishi) so‘zlab bering; do‘stingiz qaysi o‘simlik ekanini topsin.

Namunalar
OrganlarQismlariVazifasi
vegetativildiz, poya, bargoziqlanish, o‘sish, rivojlanish
generativgul, meva, urug‘ko‘payish, tarqalish
Sabzi o‘simligida ildiz vegetativ organ, uning gulini va urug‘ini hosil qiluvchi qismlari esa generativ organlardir. Biz sabzining ildizini yeymiz, ya’ni vegetativ organini.
olmanokRa’noguldoshlaroilasi
Olma va nok bir oilaga (ra’noguldoshlar) kiradi, ammo turkumlari va turlari boshqa. Demak, ular yaqin qarindosh, lekin bir tur emas.
Sinfda faoliyat

«Sistematik narvon» mashqi: daftarga olti pog‘onali narvon chizing (tur, turkum, oila, sinf, bo‘lim, dunyo) va dorivor qoqio‘t sistematikasini pastdan yuqoriga joylashtiring. Keyin uyda o‘sadigan bitta o‘simlikni (masalan, bug‘doy) kitob yoki o‘qituvchi yordamida shu narvonga joylashtiring. Xavfsizlik: tashqarida o‘simlik terayotganda notanish o‘simlikni og‘izga olmang, ta’mini sinab ko‘rmang.

Mashq
1
Vegetativ va generativ organlarni sanang.
2
Sistematik birliklarni kichikdan kattaga ketma-ketlikda ayting.
3
Nima uchun o‘simliklarni produtsent deymiz?
4
O‘simliklarni sistematikaga solishning foydasi nimada?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yildan oldin derazaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →